ไทโส้ กลุ่มคนเชิงเขาภูพานที่ภาษาใกล้ชิดกับบรู และพิธีที่ใช้กระบอกไม้ไผ่

ตุบ ตุบ ตุบ เสียงกระบอกไม้ไผ่หลายกระบอกกระทุ้งลงบนพื้นพร้อมกัน เป็นจังหวะหนักแน่นสม่ำเสมอ คนถือกระบอกเดินวนเป็นวง ร้องเป็นภาษาที่คนดูส่วนใหญ่ฟังไม่ออก นี่คือภาพที่ผู้ชมการแสดงพื้นบ้านของชาวไทโส้มักได้เห็น และเป็นทางที่คนจำนวนมากได้รู้จักกลุ่มคนนี้เป็นครั้งแรก

ชาวไทโส้เป็นหนึ่งในกลุ่มที่อยู่ในรายชื่อแปดชาติพันธุ์ที่คนมักเอ่ยถึงเมื่อพูดเรื่องมุกดาหาร และพบได้ในหลายจังหวัดของอีสานตอนบน โดยเฉพาะแถบเชิงเขาภูพาน

ภาษาที่อยู่ตระกูลเดียวกับบรู

ภาษาโส้ไม่ได้อยู่ในตระกูลไท แม้ชื่อกลุ่มจะมีคำว่า “ไท” นำหน้า ภาษานี้อยู่ในตระกูลออสโตรเอเชียติก และจัดว่าใกล้ชิดกับภาษาบรูมาก บางแหล่งอธิบายว่าเป็นภาษาในกลุ่มเดียวกันที่แยกสำเนียงกันไป ใครอยากรู้จักชาวบรูซึ่งเป็นเพื่อนบ้านทางภาษาของไทโส้ ลองอ่านชีวิตของชาวบรูกับป่าและลำห้วยในหุบเขาภูพาน ประกอบ

ในชีวิตประจำวันทุกวันนี้ ชาวไทโส้ส่วนใหญ่พูดได้หลายภาษา ทั้งภาษาโส้ในบ้าน ภาษาอีสานกับเพื่อนบ้าน และภาษาไทยในที่ทำงานหรือโรงเรียน การรักษาภาษาโส้จึงขึ้นอยู่กับว่าครอบครัวยังใช้กันในบ้านมากน้อยแค่ไหน

ตัวอย่างคำอธิบายที่คนในชุมชนอาจเล่าให้ผู้มาเยือนฟัง (เป็นตัวอย่างประกอบ ไม่ใช่คำพูดของบุคคลจริง): “คนเฒ่าคนแก่ยังพูดโส้กันอยู่ เด็กๆ ฟังออกแต่ตอบเป็นภาษาอีสาน ถ้าไม่มีใครชวนพูด คำเก่าๆ ก็ค่อยๆ หายไป”

โส้ทั่งบั้ง ตามที่มีการบันทึกไว้

ชื่อ “โส้ทั่งบั้ง” มักอธิบายกันว่า “ทั่ง” หมายถึงการกระทุ้ง และ “บั้ง” หมายถึงกระบอกไม้ไผ่ ตามเอกสารที่บันทึกไว้ พิธีนี้เดิมเกี่ยวข้องกับความเชื่อเรื่องผีและดวงวิญญาณ บางแหล่งเล่าว่าเป็นส่วนหนึ่งของพิธีที่เกี่ยวกับการส่งดวงวิญญาณผู้ล่วงลับ บางแหล่งเล่าถึงการใช้ในพิธีที่เกี่ยวกับการรักษาผู้ป่วย รายละเอียดจึงต่างกันไปตามชุมชนและผู้เล่า

องค์ประกอบที่มักถูกกล่าวถึงคือกระบอกไม้ไผ่ที่ใช้กระทุ้งพื้นให้เกิดจังหวะ เสียงร้องเป็นภาษาโส้ และเครื่องดนตรีประกอบอย่างแคนกับกลอง เสียงแคนในพิธีนี้เป็นอีกตัวอย่างหนึ่งของเครื่องดนตรีที่ใช้ร่วมกันหลายกลุ่มในลุ่มน้ำโขง ซึ่งมีเล่าไว้ในเรื่องแคนที่ผูกดนตรีของสองฝั่งแม่น้ำไว้ด้วยกัน

พิธีแบบนี้พบในชุมชนไทโส้หลายจังหวัด ไม่ได้มีเฉพาะที่ใดที่หนึ่ง ส่วนว่าในมุกดาหารจัดที่ไหน เมื่อไร หรือยังจัดในรูปแบบพิธีกรรมอยู่หรือไม่ ควรสอบถามจากชุมชนหรือสำนักงานวัฒนธรรมจังหวัดโดยตรง

จากพิธีกรรมสู่การแสดงพื้นบ้าน

ทุกวันนี้ผู้มาเยือนส่วนใหญ่มักได้เห็นโส้ทั่งบั้งในรูปแบบการแสดงพื้นบ้าน ในงานวัฒนธรรมหรืองานต้อนรับแขก มากกว่าจะเห็นในฐานะพิธีกรรมจริง การแสดงเหล่านี้ช่วยให้คนรุ่นใหม่ได้ฝึกท่าทางและบทร้อง และทำให้คนนอกรู้ว่ามีกลุ่มคนนี้อยู่

แต่ก็ควรเข้าใจว่าสิ่งที่เห็นบนเวทีอาจถูกปรับให้สั้นลงหรือสวยงามขึ้นสำหรับผู้ชม ไม่ใช่ภาพเดียวกับพิธีในชุมชนทุกประการ การดูการแสดงแล้วถามผู้รู้ต่อว่าพิธีเดิมเป็นอย่างไร จะทำให้เข้าใจได้ครบกว่า

ถ้าวางแผนมาเที่ยวแถบเชิงภูพานช่วงหน้าร้อน แดดจะแรงจนหลายคนเปลี่ยนใจไปเที่ยวทะเลแทน อย่างชายหาดของชุมพรในเดือนร้อนที่น้ำทะเลนิ่งและใส แต่ถ้ายังเลือกมาอีสาน ให้หลบแดดกลางวันและนัดเยี่ยมชุมชนช่วงเช้าหรือเย็นแทน

พิธีกรรมของชาวไทโส้ควรได้ดูเมื่อชุมชนเปิดให้ร่วมหรือเชิญให้ชมเท่านั้น การขอให้ใครจัดพิธีขึ้นมาเพื่อถ่ายรูป เท่ากับเปลี่ยนสิ่งที่มีความหมายของเขาให้กลายเป็นฉากประกอบภาพของเรา