แคนเป็นของสองฝั่งโขง ทำไมดนตรีอีสานกับดนตรีลาวฟังแล้วใกล้กัน
25 ตุลาคม 2569
คนมุกดาหารกับคนสะหวันนะเขตคุยกันรู้เรื่องโดยแทบไม่ต้องปรับสำเนียง เพราะภาษาอีสานกับภาษาลาวแยกกันไม่ออกมาตั้งแต่ต้น ดนตรีของสองฝั่งก็เป็นแบบเดียวกัน เมื่อเสียงแคนดังขึ้น คนฟังทั้งฝั่งไทยและฝั่งลาวมักจับจังหวะได้ทันที เหมือนได้ยินคนบ้านเดียวกันพูด
ความใกล้กันนี้ไม่ได้เกิดจากการลอกเลียนกัน แต่มาจากการที่ผู้คนสองฝั่งโขงเคยอยู่ในวัฒนธรรมเดียวกันมาก่อนจะมีเส้นพรมแดน ต่อให้ภายหลังจะแยกเป็นสองประเทศ เครื่องดนตรี ลีลาการขับลำ และความรู้สึกต่อเสียงแคนก็ยังเดินทางข้ามน้ำไปมาอยู่เสมอ
แคนให้เสียงอย่างไร
แคนจัดอยู่ในกลุ่มเครื่องเป่าลิ้นอิสระ ตัวแคนประกอบด้วยลำไม้ไผ่ขนาดเล็กที่ชาวบ้านเรียกว่าไม้กู่แคนหรือไม้ซาง นำมาเรียงเป็นสองแถวแล้วสอดผ่าน “เต้า” ซึ่งเป็นส่วนที่ผู้เล่นเป่าลมเข้า ในลำไม้แต่ละลำจะมีลิ้นโลหะบางๆ ฝังอยู่ เมื่อลมผ่านลิ้นก็สั่นและเกิดเสียง
ความพิเศษอยู่ที่รูเล็กๆ บนลำไม้แต่ละลำ ถ้าไม่ปิดรู ลมจะรั่วออกและลำนั้นไม่ส่งเสียง ผู้เล่นจึงใช้นิ้วปิดรูเพื่อเลือกว่าจะให้ลำไหนดัง แคนเป่าได้ทั้งตอนเป่าลมออกและตอนดูดลมเข้า เสียงจึงต่อเนื่องเหมือนไม่มีช่วงหยุดหายใจ และกดหลายรูพร้อมกันได้ จึงได้เสียงประสานหลายเสียงในคราวเดียว ซึ่งทำให้แคนตัวเดียวฟังเต็มเหมือนเล่นกันหลายคน
ลายแคนคืออะไร
คำว่า “ลาย” ในภาษาหมอแคนหมายถึงแบบแผนของทำนองและวิธีเล่น คล้ายกับบันไดเสียงรวมกับสำนวนเฉพาะของแต่ละแบบ ลายที่คนอีสานและคนลาวรู้จักกันกว้างๆ มีเช่น ลายใหญ่ ลายน้อย ลายโป้ซ้าย ลายเซ และลายสุดสะแนน แต่ละลายให้อารมณ์ต่างกัน บางลายฟังทุ้มช้าและเศร้า บางลายสดใสเหมาะกับการฟ้อน
หมอแคนเก่งๆ ไม่ได้เล่นตามโน้ตที่จดไว้ แต่จำโครงของลายไว้ในใจแล้วด้นต่อไปตามบรรยากาศ และคอยรับส่งกับหมอลำที่ขับร้องอยู่ข้างๆ ลายเดียวกันจึงฟังไม่ซ้ำกันเลยในแต่ละคืน ที่น่าสนใจคือชื่อลายหลักหลายชื่อใช้ร่วมกันทั้งสองฝั่ง แม้บางท้องถิ่นจะเรียกต่างกันบ้างหรือมีลายเฉพาะถิ่นเพิ่มเข้ามา นี่คือหลักฐานชัดๆ ว่าความรู้เรื่องแคนสืบทอดมาจากรากเดียวกัน
เสียงแคนในเมืองริมโขง
ในตัวเมืองมุกดาหาร เสียงแคนไม่ได้อยู่แค่ในเวทีใหญ่ ช่วงค่ำบางวันตามทางเดินริมน้ำที่มีแผงอาหารเรียงยาว อาจได้ยินนักดนตรีพื้นบ้านเป่าแคนหรือเล่นพิณคลอไปกับเสียงคนเดินซื้อของ บางครั้งก็เป็นวงเล็กที่เล่นเพลงลูกทุ่งอีสานผสมกับลายแคนดั้งเดิม
วงพื้นบ้านประยุกต์หลายวงยังนำแคนไปเล่นคู่กับกลองชุด กีตาร์ และเบส เพื่อให้เข้ากับเพลงยุคใหม่ นักดนตรีที่เล่นวงแบบนี้จึงต้องเลือกเครื่องให้เข้ากับเสียงแคนด้วย ใครที่กำลังตัดสินใจเรื่องเครื่องสาย อาจลองอ่านความต่างระหว่างเบสไฟฟ้าสี่สายและห้าสายก่อนเลือกตัวที่เหมาะกับวง แล้วค่อยมาฟังว่าเสียงต่ำของเบสช่วยรองพื้นให้แคนอย่างไร
ฟังจากชุมชนหลายชาติพันธุ์
มุกดาหารเป็นที่อยู่ของผู้คนหลายกลุ่ม ซึ่งถ้าอยากรู้จักเบื้องต้นก่อนลงพื้นที่ก็อ่านรายชื่อกลุ่มชาติพันธุ์ที่คนมักพูดถึงในจังหวัดนี้ได้ แต่ละกลุ่มมีจังหวะและลีลาการฟ้อนที่ต่างกันไป แต่แคนมักเป็นเสียงกลางที่เชื่อมทุกกลุ่มไว้ด้วยกัน
ในหมู่บ้านผู้ไท เสียงแคนมักมาพร้อมการฟ้อนที่มีลีลาเฉพาะตัว ซึ่งดูภาพรวมได้จากเรื่องชีวิตของคนผู้ไทในอำเภอหนองสูงและคำชะอี ส่วนเมื่อข้ามไปฝั่งลาว ก็มีโอกาสได้ยินลายแคนที่ฟังคุ้นหูแต่สำเนียงการขับลำต่างไปเล็กน้อย การฟังเทียบสองฝั่งแบบนี้ทำให้เห็นว่าแคนไม่ใช่สมบัติของประเทศใดประเทศหนึ่ง แต่เป็นมรดกร่วมของคนลุ่มน้ำโขง
ผู้อ่านจำได้ไหมว่าเคยได้ยินเสียงแคนครั้งแรกที่ไหน และตอนนั้นรู้สึกเหมือนคุ้นกับมันมานานแล้วหรือเปล่า