ชาวบรูในดงหลวง ภาษาที่ไม่ใช่ตระกูลไท และชีวิตบนเชิงเขาภูพาน

ในเอกสารเก่าและป้ายบางแห่ง คนกลุ่มนี้ถูกเรียกว่า “ไทข่า” หรือ “ข่า” แต่นั่นเป็นชื่อที่คนนอกตั้งให้ ไม่ใช่ชื่อที่คนในชุมชนทุกคนอยากได้ยิน ชื่อที่พวกเขาใช้เรียกตัวเองคือ “บรู” และการเริ่มต้นจากชื่อนี้คือก้าวแรกของการทำความรู้จักกันอย่างให้เกียรติ

ชื่อเรียก

คำว่า “ข่า” ในภาษาลาวและอีสานแต่เดิมถูกใช้เรียกกลุ่มคนที่พูดภาษาตระกูลอื่นซึ่งอาศัยอยู่ตามป่าเขา และในบางยุคคำนี้แฝงความหมายที่มองคนกลุ่มนั้นต่ำกว่า เมื่อนำมารวมกับคำว่า “ไท” เพื่อให้ฟังสุภาพขึ้น ก็ยังเป็นชื่อที่คนนอกเป็นผู้กำหนดอยู่ดี

ส่วนคำว่า “บรู” มีคำอธิบายที่มักอ้างถึงว่าเกี่ยวกับภูเขาหรือคนที่อยู่บนภู ซึ่งสอดคล้องกับถิ่นที่อยู่ของพวกเขาบนแนวเทือกเขา ในงานวิชาการและหน่วยงานด้านวัฒนธรรมรุ่นหลังจึงนิยมใช้ชื่อบรูมากขึ้น แม้บางเอกสารทางการยังคงใช้ชื่อเดิม

ชาวบรูไม่ได้อยู่เฉพาะในมุกดาหาร มีชุมชนกระจายอยู่หลายจังหวัดในอีสานและในลาวกับเวียดนามด้วย แต่ในมุกดาหาร อำเภอที่มักถูกกล่าวถึงคือดงหลวง ซึ่งเป็นอำเภอที่ล้อมด้วยแนวภูและลำห้วยทางตะวันตกค่อนเหนือของจังหวัด ถ้าอยากเห็นว่าบรูอยู่ตรงไหนในภาพรวมของคนหลายกลุ่มในจังหวัด ลองดูรายชื่อกลุ่มชาติพันธุ์ที่มักถูกอ้างถึงในมุกดาหาร ประกอบ

ภาษา

สิ่งที่ทำให้ชาวบรูต่างจากเพื่อนบ้านส่วนใหญ่ในจังหวัดคือภาษา ภาษาบรูไม่ได้อยู่ในตระกูลไทแบบภาษาอีสาน ผู้ไท หรือภาษาไทยกลาง แต่อยู่ในตระกูลออสโตรเอเชียติก ซึ่งเป็นตระกูลเดียวกับภาษามอญและภาษาเขมรในความหมายกว้าง

ผลที่เห็นได้ชัดคือคนที่พูดภาษาอีสานคล่องก็ฟังภาษาบรูไม่ออก เพราะคำศัพท์และเสียงต่างกันมาก ไม่ใช่แค่สำเนียงที่เพี้ยนไป ภาษาของชาวไทโส้ในแถบเดียวกันจัดว่าใกล้กับภาษาบรู อ่านเรื่องนี้เพิ่มได้ที่ไทโส้กับพิธีที่ใช้กระบอกไม้ไผ่กระทุ้งพื้น

ภาษาบรูส่วนใหญ่ใช้พูดกันในครอบครัวและชุมชน ไม่ได้มีระบบเขียนที่ใช้แพร่หลายในชีวิตประจำวัน คนรุ่นใหม่จำนวนมากพูดได้ทั้งภาษาบรู ภาษาอีสาน และภาษาไทย การรักษาภาษาไว้จึงขึ้นอยู่กับว่าครอบครัวยังพูดกันในบ้านแค่ไหน บางชุมชนและสถาบันการศึกษามีโครงการบันทึกคำศัพท์และเรื่องเล่าไว้ให้ลูกหลาน

สำหรับผู้มาเยือน ไม่จำเป็นต้องพูดภาษาบรูได้ แต่การขอให้คนในชุมชนสอนคำทักทายสักคำ แล้วตั้งใจฟัง มักเปิดบทสนทนาได้ดีกว่าการถามว่า “พูดภาษาอะไร”

ชีวิตกับป่า

ชาวบรูในดงหลวงอยู่กับภูมิประเทศที่เป็นเชิงเขา ป่า และลำห้วย ชีวิตแบบดั้งเดิมจึงผูกกับป่าอย่างใกล้ชิด ทั้งการทำไร่ข้าวและพืชผักบนที่ดอน การทำนาในที่ลุ่ม และการหาของป่าตามฤดู เช่น หน่อไม้ ผักป่า และเห็ด ความรู้ว่าอะไรกินได้ อะไรเป็นพิษ และเก็บอย่างไรไม่ให้หมดป่า เป็นความรู้ที่ส่งต่อกันในครอบครัว

ความเชื่อเรื่องผีบรรพบุรุษและผีที่ดูแลป่ายังมีบทบาทในหลายชุมชน มีพื้นที่ป่าบางส่วนที่ถือเป็นที่ศักดิ์สิทธิ์ ห้ามตัดไม้หรือทำลาย ซึ่งในทางปฏิบัติก็ช่วยรักษาป่าผืนนั้นไว้ไปพร้อมกัน พิธีกรรมบางอย่างจัดตามรอบปีของการทำไร่ทำนา หรือเมื่อมีเหตุสำคัญในครอบครัว

ชีวิตบนเชิงเขาหมายถึงการเดินขึ้นลงที่สูงเป็นเรื่องปกติ ไม่ว่าจะไปไร่หรือเข้าป่า คนเมืองที่อยากรู้ว่าการออกแรงแบบนั้นรู้สึกอย่างไร อาจลองเริ่มจากเส้นทางเดินขั้นบันไดขึ้นวัดบนยอดเขาวงพระจันทร์ของลพบุรี แล้วจะเข้าใจว่าการเดินขึ้นภูทุกวันต้องใช้แรงขนาดไหน

ทุกวันนี้วิถีชีวิตเปลี่ยนไปมาก คนรุ่นใหม่จำนวนไม่น้อยออกไปเรียนและทำงานในเมือง เกษตรกรรมเปลี่ยนไปใช้พืชเศรษฐกิจมากขึ้น แต่ความผูกพันกับป่าและภูยังเป็นส่วนสำคัญของตัวตนของชุมชน

การไปเยือนชุมชนบรูควรทำผ่านผู้นำชุมชนหรือกลุ่มท่องเที่ยวชุมชนที่ได้รับความยินยอมจากคนในพื้นที่ ถามก่อนถ่ายรูปคน โดยเฉพาะผู้สูงอายุและพิธีกรรม และอย่ามองว่าความต่างทางภาษาหรือวิถีชีวิตคือสิ่งแปลกที่ต้องตามเก็บภาพ พวกเขาคือเพื่อนร่วมจังหวัดที่ใช้ชีวิตตามแบบของตัวเอง

การเรียกใครสักคนด้วยชื่อที่เขาใช้เรียกตัวเอง ดูเป็นเรื่องเล็ก แต่นั่นคือความเคารพขั้นแรกที่เราให้กันได้ทันที ก่อนจะเริ่มฟังเรื่องอื่นของเขา