ไซ ลอบ และตุ้ม เครื่องมือหาปลาพื้นบ้านของคนริมโขงทำงานอย่างไร
25 กันยายน 2569
เดินผ่านบ้านริมน้ำในหมู่บ้านแถบลุ่มโขง คนนอกพื้นที่มักมองเห็นแค่เรือหรือแหที่ตากไว้ แต่ถ้าสังเกตใต้ถุนบ้านดีๆ จะเจอเครื่องจักสานรูปร่างแปลกพิงอยู่กับเสา บางชิ้นยาวเหมือนกระบอก บางชิ้นป่องตรงกลาง บางชิ้นมีปากแคบเป็นซี่แหลมชี้เข้าข้างใน ของเหล่านี้ไม่ใช่ของประดับ แต่เป็นเครื่องมือหาปลาที่ใช้กันมาหลายชั่วอายุคน
เครื่องมือส่วนใหญ่สานจากไม้ไผ่ ผูกด้วยหวายหรือเชือก รูปทรงและชื่อเรียกอาจต่างกันไปตามท้องถิ่น ด้านล่างจึงเป็นการอธิบายแบบกว้างๆ ตามลักษณะการใช้งาน
ดักในน้ำนิ่ง
แหล่งน้ำนิ่งอย่างหนองน้ำ คันนา หรือแอ่งริมตลิ่งที่น้ำไม่ไหลแรง เป็นที่ที่ปลาตัวเล็ก กุ้ง และปลาไหลชอบหลบอยู่ เครื่องมือในกลุ่มนี้จึงเน้นวางทิ้งไว้แล้วกลับมาเก็บ
ตุ้ม
ตุ้มเป็นเครื่องดักทรงกระบอกหรือทรงโอ่งขนาดไม่ใหญ่ ด้านหนึ่งมี “งา” คือซี่ไม้ไผ่ที่สานให้ปลายบีบเข้าหากัน ปลาหรือสัตว์น้ำที่ว่ายตามกลิ่นเหยื่อหรือตามทางน้ำจะดันซี่เข้าไปได้ แต่หาทางออกกลับไม่ได้ ชาวบ้านมักวางตุ้มไว้ในจุดที่น้ำตื้น แล้วมาเก็บในตอนเช้า
ลอบ
ลอบมีลักษณะยาวกว่าตุ้ม มักวางนอนราบไปกับพื้นน้ำ ใช้หลักการงาเหมือนกัน แต่ออกแบบให้ปลาที่ว่ายเลียบขอบตลิ่งหรือคันดินเข้าไปติดได้ง่าย บางแบบวางขวางทางน้ำเล็กๆ ระหว่างหนองกับนา
ดักในน้ำไหล
เมื่อน้ำเคลื่อนตัว ปลาจะว่ายทวนหรือตามกระแสในแนวที่คาดเดาได้ เครื่องมือในกลุ่มนี้จึงอาศัยทิศทางของน้ำเป็นตัวช่วย
ไซ
ไซเป็นเครื่องดักที่คนอีสานคุ้นเคยมาก รูปร่างเรียวยาว ปากกว้างแล้วค่อยๆ แคบลง มีงาอยู่ด้านใน ชาวบ้านมักวางไซหันปากรับกระแสน้ำตรงช่องที่น้ำไหลผ่าน เช่น ร่องน้ำ ทางน้ำออกจากนา หรือรอยต่อระหว่างหนองกับลำห้วย ปลาที่ว่ายมาตามน้ำจะถูกพาเข้าไปในตัวไซ
การเลือกจุดวาง
ความรู้ที่สำคัญไม่แพ้ตัวเครื่องมือคือการอ่านน้ำ ว่าช่วงไหนปลาจะเคลื่อนที่ ตรงไหนเป็นทางผ่าน และระดับน้ำจะเปลี่ยนเมื่อใด คนที่ทำมานานจะรู้จังหวะเหล่านี้จากการสังเกตสีน้ำ ความแรงของกระแส และฤดูกาล ซึ่งเป็นภูมิปัญญาที่ถ่ายทอดกันด้วยการลงมือทำมากกว่าการจดบันทึก
ใช้มือเหวี่ยงและครอบ
แห
แหเป็นตาข่ายวงกลมที่มีตะกั่วถ่วงรอบขอบ คนหาปลาจะจับแหเป็นจีบแล้วเหวี่ยงให้กางออกเป็นวงก่อนตกลงบนผิวน้ำ จากนั้นค่อยๆ ดึงเชือกให้ขอบแหหุบเข้าหากัน เป็นทักษะที่ต้องฝึกนาน ทั้งเรื่องท่ายืนและจังหวะการปล่อยมือ ภาพคนเหวี่ยงแหในยามเช้าเป็นหนึ่งในภาพที่ได้เห็นจากทางเดินริมแม่น้ำในเมืองช่วงที่ฟ้าเพิ่งสาง
สุ่ม
สุ่มเป็นเครื่องจักสานทรงระฆัง ปากล่างกว้าง ด้านบนมีช่องให้สอดมือลงไปได้ ใช้ในน้ำตื้นที่ลุยได้ คนหาปลาจะกดสุ่มลงครอบตรงจุดที่เห็นปลาเคลื่อนไหว แล้วล้วงมือลงไปจับ มักใช้ในหนองหรือนาช่วงน้ำลด
ไม่ว่าจะเหวี่ยงแหหรือลงสุ่ม ตลิ่งดินในวันฝนตกลื่นมาก ควรระวังการก้าวเท้า ไม่ต่างจากคนที่ต้องลงเตะบอลบนสนามหญ้าเปียกแฉะหลังฝนตก ซึ่งต้องเลือกรองเท้าและระวังการทรงตัวเป็นพิเศษ
จากเครื่องมือในน้ำสู่สำรับในครัว
ปลาที่ได้จากเครื่องมือพื้นบ้านเหล่านี้ส่วนใหญ่เป็นปลาขนาดเล็กถึงกลาง ซึ่งเข้ากับเมนูประจำบ้าน ทั้งต้ม ปิ้ง หมก และลาบ ใครอยากรู้ว่าแต่ละเมนูเลือกปลาแบบไหน ลองอ่านเรื่องปลาน้ำโขงกับวิธีปรุงในครัวของคนมุกดาหาร ควรกินปลาที่ปรุงสุกเสมอ เพราะปลาน้ำจืดดิบอาจมีพยาธิ
ในหลายชุมชน เครื่องมือที่ตาถี่มากจนจับลูกปลาติดมาด้วย หรือการวางกั้นทางน้ำทั้งสายจนปลาผ่านไม่ได้ เป็นสิ่งที่คนในพื้นที่เองไม่สนับสนุน และบางช่วงของแม่น้ำก็ถูกกำหนดเป็นพื้นที่ที่ชุมชนตกลงงดจับปลาเพื่อให้ปลาได้วางไข่และเติบโต ซึ่งเป็นเหตุผลเดียวกับการเลือกใช้เครื่องมือ คือให้ยังมีปลาเหลือสำหรับปีต่อๆ ไป