เขตอนุรักษ์พันธุ์ปลาริมโขง ทำไมบางช่วงของแม่น้ำชุมชนจึงห้ามจับปลา

ชาวนาที่ปลูกข้าวมานานรู้ดีว่าแปลงที่ใช้งานหนักทุกปีโดยไม่เคยพัก ดินจะค่อยๆ เหนื่อยจนผลผลิตลดลง แม่น้ำก็คล้ายกัน ถ้าทุกช่วงของลำน้ำถูกวางตาข่ายและเบ็ดตลอดเวลา ปลาก็แทบไม่มีที่ให้เติบโตหรือวางไข่ ชุมชนริมโขงหลายแห่งจึงเลือกกันพื้นที่บางช่วงไว้เป็นที่พักของปลา แล้วเรียกกันว่าเขตอนุรักษ์หรือวังปลา

เดินเล่นริมตลิ่งในมุกดาหาร บางครั้งเราจะเห็นป้ายเขียนว่าห้ามจับปลาตั้งอยู่ริมน้ำ หรือเห็นทุ่นลอยแสดงขอบเขต สิ่งเหล่านี้ไม่ได้เป็นแค่ป้ายประดับ แต่เป็นข้อตกลงที่คนในชุมชนช่วยกันดูแล

วังปลาคืออะไร และใครเป็นคนกำหนด

วังปลาโดยทั่วไปคือช่วงของแม่น้ำที่น้ำลึกกว่าบริเวณอื่น หรือมีโขดหินและแอ่งที่ปลาชอบเข้าไปหลบอาศัย พื้นที่แบบนี้เป็นทั้งบ้านและที่หลบภัยของปลาในหน้าแล้งที่น้ำลด ชุมชนจึงมักเลือกจุดเหล่านี้เป็นเขตห้ามจับ

การกำหนดเขตส่วนใหญ่เกิดจากการพูดคุยกันในหมู่บ้าน บางแห่งทำร่วมกับหน่วยงานรัฐที่ดูแลเรื่องประมง มีการตั้งกติกา เช่น ห้ามจับปลาทุกชนิดในเขต ห้ามใช้เครื่องมือบางประเภทใกล้เขต และมีคนในชุมชนผลัดกันดูแล รายละเอียดของแต่ละพื้นที่ต่างกันไป ผู้ที่สนใจควรสอบถามจากผู้นำชุมชนหรือหน่วยงานประมงในพื้นที่โดยตรง

ช่วงปลาวางไข่ ทำไมจึงสำคัญเป็นพิเศษ

ช่วงต้นฤดูฝนเมื่อน้ำเริ่มขึ้นเป็นช่วงที่ปลาหลายชนิดเคลื่อนย้ายเพื่อหาที่วางไข่ หากถูกจับในช่วงนี้ ปลาที่ควรจะเพิ่มจำนวนในปีถัดไปก็จะหายไปพร้อมกัน หลายพื้นที่จึงมีมาตรการงดจับปลาบางรูปแบบในฤดูวางไข่ ช่วงเวลาและพื้นที่ที่ประกาศอาจเปลี่ยนไปตามปี จึงควรตรวจสอบประกาศล่าสุดจากหน่วยงานที่ดูแลเรื่องประมง

“ปลาในวังเราไม่ได้จับ แต่มันว่ายออกไปหากินข้างนอกเองตามธรรมชาติ ตาข่ายที่วางห่างออกไปก็ได้ปลามากขึ้นตามไปด้วย” — ตัวอย่างคำพูดที่ชาวประมงพื้นบ้านริมโขงมักเล่าเมื่อถูกถามถึงวังปลา (ยกมาเป็นตัวอย่างเพื่ออธิบาย ไม่ได้อ้างถึงบุคคลใด)

ความคิดในคำพูดนี้คือหัวใจของเขตอนุรักษ์ เมื่อปลาในเขตโตและขยายพันธุ์ได้ ปลาส่วนหนึ่งจะออกไปอยู่ในบริเวณรอบๆ คนที่หาปลาด้วยเครื่องมือพื้นบ้านอย่างไซและลอบ ในบริเวณใกล้เคียงจึงได้ประโยชน์ในระยะยาวด้วย

ประโยชน์ที่มองไม่เห็นในวันเดียว

ผลของเขตอนุรักษ์ไม่ได้เห็นทันที อาจต้องใช้เวลาหลายฤดูกว่าปลาในพื้นที่จะกลับมามากขึ้น นอกจากเรื่องอาหารแล้ว ปลาที่มีมากยังหมายถึงนกที่กินปลา สัตว์น้ำอื่นๆ และระบบนิเวศริมฝั่งที่สมบูรณ์ขึ้นด้วย คนที่ตื่นเช้าไปเดินดูเรือหาปลาและนกริมน้ำบนทางเดินในเมือง จะเห็นว่าชีวิตริมโขงทั้งหมดผูกโยงกับปลา

ที่ระยองก็มีงานอนุรักษ์สัตว์น้ำในอีกรูปแบบ อย่างเกาะมันในซึ่งมีบ่อเลี้ยงลูกเต่าทะเลบนเกาะเล็กนอกฝั่งระยอง ก่อนปล่อยคืนสู่ทะเล วิธีต่างกันแต่เป้าหมายเดียวกัน คือให้สัตว์มีโอกาสเติบโตก่อนถูกจับหรือถูกรบกวน

นักท่องเที่ยวควรทำตัวอย่างไรเมื่อเจอป้ายห้ามจับปลา

  • ไม่ตกปลาหรือหย่อนเบ็ดในเขตที่มีป้าย แม้จะเห็นปลาว่ายอยู่ใกล้ตลิ่งก็ตาม
  • ให้อาหารปลาเฉพาะจุดที่อนุญาต และใช้อาหารที่ชุมชนเตรียมไว้ ขนมปังหรือขนมขบเคี้ยวอาจทำให้น้ำเสียได้
  • ไม่ทิ้งขยะหรือเศษอาหารลงน้ำ โดยเฉพาะถุงพลาสติกที่ลอยไปติดตามโขดหิน
  • ไม่ซื้อปลาที่จับจากเขตอนุรักษ์ หากรู้ว่ามีคนลักลอบจับมาขาย

เขตอนุรักษ์ยังเชื่อมกับวิถีอื่นของคนริมน้ำ เช่นในหน้าแล้งที่น้ำลด ชาวบ้านจะลงไปปลูกผักบนดินตะกอนริมตลิ่ง ซึ่งต้องอาศัยแม่น้ำที่สมบูรณ์เช่นเดียวกัน

เวลาไปตลาดริมโขง ถ้าเลือกได้ ลองถามแม่ค้าว่าปลาวันนี้มาจากเรือของใคร การอุดหนุนปลาจากชาวประมงพื้นบ้านที่จับด้วยเครื่องมือขนาดพอดีและเคารพกติกาของวังปลา คือแรงสนับสนุนที่ส่งตรงถึงคนที่ช่วยดูแลแม่น้ำมากกว่าการซื้อปลาที่ไม่รู้ว่ามาจากไหน