แปดชาติพันธุ์ของมุกดาหาร รู้จักชื่อแต่ละกลุ่มก่อนลงไปเยือนชุมชน

นั่งร้านกาแฟในตัวเมืองมุกดาหารสักพัก จะได้ยินคนสองโต๊ะข้างๆ ทักกันคนละสำเนียง โต๊ะหนึ่งพูดอีสานแบบที่คุ้นหู อีกโต๊ะพูดสำเนียงที่เสียงขึ้นลงต่างไป คนนอกอาจไม่ทันสังเกต แต่คนในจังหวัดฟังแล้วพอเดาได้ว่าอีกฝ่ายมาจากอำเภอไหนหรือเป็นคนกลุ่มใด

ความหลากหลายแบบนี้คือเหตุผลที่มุกดาหารมักถูกเรียกว่าเมืองของหลายชาติพันธุ์ รายชื่อที่หน่วยงานท่องเที่ยวและเอกสารท้องถิ่นมักอ้างถึงมีแปดกลุ่ม แต่ต้องบอกไว้ก่อนว่ารายชื่อนี้เป็นรายชื่อที่ใช้กันแพร่หลาย ไม่ใช่การแบ่งที่ตายตัว บางแหล่งเรียกชื่อต่างกัน บางแหล่งนับกลุ่มไม่เท่ากัน และคนจำนวนมากก็มีบรรพบุรุษมาจากมากกว่าหนึ่งกลุ่ม

ตารางด้านล่างสรุปแบบกว้างๆ เพื่อให้เห็นภาพก่อนลงพื้นที่ ช่องพื้นที่เป็นเพียงที่ที่มักถูกกล่าวถึง ไม่ได้แปลว่ากลุ่มนั้นอยู่แค่ตรงนั้น

กลุ่มคนภาษาตระกูลใดพื้นที่ที่มักกล่าวถึงแบบกว้างๆ
ไทอีสาน (ลาว)ตระกูลไทกระจายทั่วจังหวัด ทั้งตัวเมืองและริมโขง
ผู้ไทตระกูลไทหนองสูง คำชะอี และอีกหลายพื้นที่
ไทกะเลิงตระกูลไทชุมชนแถบเชิงเขาภูพาน
ไทญ้อตระกูลไทชุมชนบางแห่ง แหล่งข้อมูลระบุต่างกัน
ไทแสกตระกูลไทชุมชนขนาดเล็ก ข้อมูลพื้นที่ต่างกันตามแหล่ง
ไทกุลาตระกูลไทมักเล่าถึงในฐานะกลุ่มพ่อค้าเดินทางในอดีต
ไทข่า หรือบรูตระกูลออสโตรเอเชียติกดงหลวง
ไทโส้ตระกูลออสโตรเอเชียติกแถบเชิงเขาภูพานทางตะวันตกของจังหวัด

ถ้าอยากเห็นภาพรวมแบบมีของจริงประกอบ ชั้นจัดแสดงในหอชมเมืองริมโขงที่ขึ้นไปมองเห็นทั้งเมืองได้ มักเป็นจุดที่นักท่องเที่ยวได้เห็นเรื่องราวของหลายกลุ่มคนในจังหวัดเป็นครั้งแรก

กลุ่มที่พูดภาษาตระกูลไท

หกในแปดกลุ่มพูดภาษาที่อยู่ในตระกูลไท ซึ่งเป็นตระกูลเดียวกับภาษาไทยกลางและภาษาลาว ความต่างระหว่างกลุ่มจึงไม่ได้อยู่ที่ว่าฟังไม่ออกเลย แต่อยู่ที่สำเนียง วรรณยุกต์ คำศัพท์บางคำ และประวัติการอพยพที่ต่างกัน

กลุ่มที่พบได้กว้างที่สุดคือไทอีสานหรือคนเชื้อสายลาว ซึ่งเป็นภาษากลางที่คนหลายกลุ่มในจังหวัดใช้คุยกัน ถัดมาคือผู้ไท ที่มีสำเนียงเฉพาะและมีวัฒนธรรมการฟ้อนกับการทอผ้าที่โดดเด่น เรื่องของชาวผู้ไทมีเล่าละเอียดอยู่ในสำเนียง ท่าฟ้อน และเรือนไม้ในหมู่บ้านผู้ไททางตะวันตกของจังหวัด

ไทกะเลิงและไทญ้อเป็นอีกสองกลุ่มที่มักถูกกล่าวถึงในจังหวัดใกล้เคียงอย่างนครพนมและสกลนครด้วย บรรพบุรุษของทั้งสองกลุ่มมักถูกเล่าว่าอพยพมาจากฝั่งลาวในช่วงเวลาต่างๆ ส่วนไทแสกมีภาษาที่นักภาษาศาสตร์บางส่วนอธิบายว่าแตกต่างจากภาษาไทกลุ่มอื่นในอีสานค่อนข้างมาก แม้จะอยู่ในตระกูลเดียวกัน

ไทกุลาเป็นกลุ่มที่มีเรื่องเล่าน่าสนใจ มักอธิบายกันว่าเกี่ยวข้องกับชาวไทใหญ่หรือกลุ่มคนจากทางตะวันตกที่เดินทางค้าขายผ่านอีสานในอดีต แล้วบางส่วนตั้งรกรากลง รายละเอียดเรื่องนี้แต่ละแหล่งเล่าไม่ตรงกันนัก จึงควรอ่านจากหลายแหล่งประกอบกัน

สำหรับผู้มาเยือน สิ่งที่ควรจำคือคนในหมู่บ้านหนึ่งอาจเป็นกลุ่มเดียวกันทั้งหมด หรืออาจมีหลายกลุ่มอยู่ร่วมกันก็ได้ การถามตรงๆ อย่างสุภาพว่า “ที่นี่เป็นคนกลุ่มไหน” มักได้คำตอบที่ถูกกว่าการเดาจากตาราง

กลุ่มที่พูดภาษาตระกูลออสโตรเอเชียติก

สองกลุ่มที่เหลือพูดภาษาที่ไม่ได้อยู่ในตระกูลไทเลย คือชาวบรูและชาวไทโส้ ภาษาของทั้งสองกลุ่มอยู่ในตระกูลออสโตรเอเชียติก ซึ่งในความหมายกว้างคือตระกูลเดียวกับภาษามอญและเขมร และภาษาโส้ก็จัดว่าใกล้ชิดกับภาษาบรู

ความต่างนี้ทำให้คนที่พูดอีสานคล่องฟังภาษาบรูหรือโส้ไม่ออก ต่างจากกรณีของกลุ่มที่พูดภาษาตระกูลไทที่พอเดาความหมายได้ ทั้งสองกลุ่มอาศัยอยู่ตามเชิงเขาภูพานเป็นหลัก และมีชีวิตที่ผูกกับป่ามาแต่เดิม

ชื่อ “ไทข่า” ที่ปรากฏในรายชื่อเป็นชื่อที่คนนอกใช้เรียก ขณะที่คนในชุมชนเรียกตัวเองว่าบรู เรื่องนี้และเรื่องภาษากับชีวิตบนเชิงเขามีเล่าไว้ในบันทึกเรื่องชาวบรูกับภาษาที่ต่างจากเพื่อนบ้านส่วนใหญ่ในจังหวัด ซึ่งช่วยให้เข้าใจว่าทำไมการเลือกใช้ชื่อเรียกจึงสำคัญ

ใครวางแผนขับรถเยี่ยมหลายชุมชนในวันเดียว ควรเผื่อเวลาให้แต่ละที่มากกว่าที่คิด และถ้าใช้รถยนต์ไฟฟ้าก็อาจต้องหยุดชาร์จกลางทาง ซึ่งมีไอเดียใช้เวลาระหว่างเสียบชาร์จรถตามจุดแวะพักให้ช่วงรอนั้นไม่เสียเปล่า เช่นเปิดอ่านเรื่องของชุมชนที่จะไปถึงต่อจากนี้

ชุมชนเชื้อสายเวียดนามในตัวเมือง

นอกจากแปดกลุ่มในรายชื่อ ตัวเมืองมุกดาหารยังมีชุมชนเชื้อสายเวียดนามที่อยู่มาหลายรุ่น ชุมชนนี้มักไม่ถูกนับรวมในรายชื่อแปดชาติพันธุ์ แต่มีบทบาทชัดเจนในย่านการค้า ร้านอาหาร และร้านกาแฟของเมือง

ภาพที่นักท่องเที่ยวเห็นได้ง่ายคืออาหารญวนที่กลายเป็นของประจำเมือง และตึกแถวเก่าในย่านค้าขาย คนรุ่นหลังส่วนใหญ่พูดภาษาไทยเป็นหลักและใช้ชีวิตแบบคนมุกดาหารทั่วไป แต่หลายบ้านยังรักษาธรรมเนียมบางอย่างไว้ เช่นการรวมญาติในช่วงตรุษญวน

ไม่ว่าจะไปเยือนชุมชนของกลุ่มไหน มีเรื่องเล็กๆ ที่ใช้ได้เหมือนกันทุกที่

  • ติดต่อผ่านผู้นำชุมชนหรือกลุ่มท่องเที่ยวชุมชนก่อนเสมอ
  • เรียกชื่อกลุ่มตามที่คนในชุมชนใช้เรียกตัวเอง ถ้าไม่แน่ใจให้ถาม
  • อย่าเทียบว่ากลุ่มไหน “แท้” กว่ากลุ่มไหน ทุกกลุ่มเปลี่ยนแปลงตามยุคสมัยเหมือนกัน
  • ถามก่อนถ่ายภาพคน โดยเฉพาะผู้สูงอายุและพิธีกรรม

ตารางและรายชื่อในที่นี้เป็นเพียงจุดเริ่มต้น ใครอยากรู้ลึกกว่านี้ ลองหาข้อมูลจากพิพิธภัณฑ์ในจังหวัดหรือสำนักงานวัฒนธรรมจังหวัดมุกดาหาร ซึ่งมักมีเอกสารและผู้รู้ที่อธิบายเรื่องของแต่ละกลุ่มได้ละเอียดกว่า