เทือกเขาภูพานฝั่งมุกดาหาร อ่านภูมิประเทศจากแผนที่ก่อนออกไปเห็นของจริง

ถ้ามองที่ราบสูงอีสานจากมุมสูง จะเห็นแนวเขาภูพานพาดเฉียงอยู่ตอนบนของภาค แบ่งพื้นที่ออกเป็นแอ่งใหญ่ทางเหนือและทางใต้ ซูมเข้ามาที่ปลายด้านตะวันออกของแนวเขานี้ ก็จะพบมุกดาหาร จังหวัดที่ภูกับแม่น้ำโขงอยู่ใกล้กันจนขับรถจากฝั่งหนึ่งไปอีกฝั่งได้ในวันเดียว

การเข้าใจภาพนี้ก่อนออกเดินทางช่วยได้มาก เวลาขับรถผ่านเนินเขา เห็นลำห้วย หรือขึ้นไปยืนบนลานหิน จะรู้ว่าตัวเองอยู่ตรงไหนของภาพใหญ่ ไม่ได้เห็นเป็นจุดๆ ที่ไม่ต่อกัน

ภูพานวางตัวอย่างไร

เทือกเขาภูพานเป็นแนวเขาที่ทอดยาวผ่านหลายจังหวัดในอีสานตอนบน แนวเขาวางตัวเฉียงจากทางตะวันตกเฉียงเหนือลงมาทางตะวันออกเฉียงใต้ ถ้าเปิดแผนที่ดูจะเห็นเป็นแถบสีเข้มกว่าที่ราบรอบข้าง

ทางเหนือของแนวเขาคือแอ่งสกลนคร ซึ่งมีหนองหานและที่ราบลุ่มกว้าง ทางใต้คือแอ่งโคราช ที่ราบขนาดใหญ่ซึ่งครอบคลุมพื้นที่ส่วนมากของภาคอีสาน ภูพานจึงเป็นเหมือนสันกั้นระหว่างสองแอ่งนี้ คำอธิบายนี้เป็นภาพแบบกว้างๆ ในทางธรณีวิทยายังมีรายละเอียดอีกมาก

หินที่พบตามแนวภูพานส่วนใหญ่เป็นหินทราย ซึ่งสึกกร่อนได้ไม่เท่ากันตามความแข็งของแต่ละชั้น นี่คือเหตุผลที่เราได้เห็นลานหินกว้างและก้อนหินรูปทรงแปลกในหลายพื้นที่ ใครอยากรู้ว่ากระบวนการนี้ทำให้เกิดหินวางซ้อนได้อย่างไร มีเรื่อง การสังเกตหินก้อนใหญ่ที่ภูผาเทิบซึ่งยังทรงตัวอยู่ ให้อ่านต่อ

ทำไมเมืองอยู่ริมน้ำ แต่ภูอยู่ทางตะวันตก

มุกดาหารมีแม่น้ำโขงเป็นเส้นแบ่งด้านตะวันออก ตัวเมืองเกิดขึ้นบนที่ราบริมน้ำ ซึ่งเหมาะกับการตั้งถิ่นฐานมาแต่เดิม ทั้งเรื่องน้ำ การเดินทางทางเรือ และการค้าขายกับฝั่งตรงข้าม

ถอยห่างจากแม่น้ำไปทางตะวันตก พื้นที่จะค่อยๆ สูงขึ้นเป็นเนิน จนถึงแนวภูพาน ลำห้วยหลายสายที่เกิดจากภูไหลลงมาทางตะวันออก ผ่านทุ่งนาและหมู่บ้าน ก่อนลงสู่แม่น้ำโขงในที่สุด ภาพนี้อธิบายได้ว่าทำไมฝั่งตะวันตกของจังหวัดจึงมีป่าเขามากกว่า และทำไมชุมชนบนเชิงเขากับชุมชนริมน้ำจึงมีวิถีที่ต่างกัน

ลานหินภูผาเทิบใกล้ตัวเมือง กับหุบเขาของอำเภอดงหลวงที่อยู่ไกลออกไป ต่างก็อยู่ในภาพของแนวภูนี้ ถ้าอยากรู้ว่าในหุบเขามีชุมชนและลำห้วยอย่างไร ดูเรื่อง ชีวิตในหุบเขาดงหลวงที่ล้อมรอบด้วยภู ส่วนทางตอนใต้ของจังหวัด ยังมีภูอีกแห่งที่ตั้งอยู่บนรอยต่อสามจังหวัด อ่านได้ที่ แอ่งหินบนยอดภูสระดอกบัวซึ่งเป็นที่มาของชื่อ

ใช้แผนที่ออนไลน์โหมดภูมิประเทศ

แอปและเว็บแผนที่ออนไลน์ส่วนใหญ่มีโหมดให้เลือกมากกว่าแผนที่ถนนธรรมดา ลองหาตัวเลือกที่เรียกว่าภูมิประเทศหรือ terrain เมื่อเปิดแล้วจะเห็นเงาของเนินเขาและเส้นชั้นความสูงซ้อนอยู่บนแผนที่

สิ่งที่ควรสังเกตมีไม่กี่อย่าง

  • เส้นชั้นความสูงที่อยู่ชิดกัน แปลว่าพื้นที่ตรงนั้นลาดชัน ถนนที่ผ่านช่วงนี้มักคดเคี้ยว
  • เส้นชั้นความสูงที่ห่างกัน แปลว่าพื้นที่ค่อนข้างราบ มักเป็นทุ่งนาหรือที่ตั้งหมู่บ้าน
  • เส้นสีฟ้าเล็กๆ คือลำห้วย ดูได้ว่าไหลไปทางไหนและผ่านหมู่บ้านใดบ้าง
  • เงาบนแผนที่ ช่วยให้เห็นแนวสันเขาได้ง่ายกว่าดูเส้นอย่างเดียว

ลองสลับไปมาระหว่างโหมดภาพถ่ายดาวเทียมกับโหมดภูมิประเทศ จะเห็นว่าพื้นที่สีเขียวเข้มในภาพดาวเทียมมักตรงกับแนวเขา ส่วนพื้นที่ที่เป็นแปลงสี่เหลี่ยมคือนาข้าวบนที่ราบ

ดูแบบสามมิติและเตรียมแผนที่ไว้ใช้ระหว่างทาง

แผนที่ออนไลน์บางแบบเอียงมุมมองให้เห็นเป็นสามมิติได้ การหมุนดูแนวภูจากหลายด้านช่วยให้นึกภาพออกง่ายขึ้นมาก ว่าลานหินที่จะไปอยู่บนสันเขาหรืออยู่ตามไหล่เขา และถนนที่จะขับผ่านต้องขึ้นเนินมากแค่ไหน ใครชอบดูข้อมูลแบบนี้บนจอใหญ่ อาจหา โปรแกรมสำหรับเปิดไฟล์โมเดล 3 มิติบนคอมพิวเตอร์ มาใช้ดูภูมิประเทศหรือโมเดลอื่นๆ เพิ่มเติมได้

อีกเรื่องที่ควรทำคือบันทึกแผนที่ไว้ใช้แบบออฟไลน์ ในพื้นที่ป่าเขาบางช่วง สัญญาณโทรศัพท์อาจขาดหาย การมีแผนที่ในเครื่องช่วยให้ยังดูตำแหน่งตัวเองได้

ข้อควรจำคือแผนที่ออนไลน์ไม่ได้อัปเดตทุกเส้นทางทันที ถนนในหมู่บ้านหรือทางขึ้นภูบางเส้นอาจปิด ชำรุด หรือเปลี่ยนไปตามฤดูฝน ข้อมูลจากอุทยาน อำเภอ หรือคนในพื้นที่จึงยังสำคัญกว่าเส้นบนจอ

ช่วงที่ยังจัดกระเป๋าไปมุกดาหาร ลองเปิดแผนที่ในโหมดภูมิประเทศค้างไว้สักสิบนาที ไล่ดูจากริมโขงไปจนถึงแนวภูพาน แล้วค่อยออกเดินทาง ภาพที่เห็นข้างทางจะมีความหมายมากขึ้นอย่างเห็นได้ชัด