หินก้อนใหญ่ที่ภูผาเทิบวางทรงตัวอยู่ได้อย่างไร อ่านลานหินทรายด้วยตาเปล่า
21 ตุลาคม 2569
“มันไม่หล่นลงมาเหรอ” คือคำถามที่ได้ยินบ่อยที่สุดเมื่อคนยืนอยู่หน้าหินก้อนบนที่ดูเหมือนวางเกยไว้บนฐานเล็กนิดเดียว บางก้อนดูเอียงจนคิดว่าถ้าลมพัดแรงอีกนิดคงกลิ้งตกลงมา แต่ความจริงหินเหล่านี้อยู่ในท่านั้นมานานกว่าที่ใครจะจำได้
คำตอบไม่ได้อยู่ที่ใครมาวางหินซ้อนกันไว้ แต่อยู่ที่ธรรมชาติค่อยๆ แกะสลักหินออกมาทีละน้อย ถ้าเข้าใจหลักการง่ายๆ สองข้อ การเดินบนลานหินรูปร่างแปลกตาของภูผาเทิบ จะสนุกขึ้นอีกมาก เพราะหินทุกก้อนจะกลายเป็นเรื่องให้อ่าน
หินชั้นบนกับชั้นล่างแข็งไม่เท่ากัน
ลานหินของภูผาเทิบเป็นหินทราย ซึ่งเกิดจากเม็ดทรายที่ทับถมกันเป็นชั้นๆ แล้วถูกเชื่อมให้แน่นด้วยแร่ธาตุตามธรรมชาติ จุดสำคัญคือแต่ละชั้นไม่ได้แข็งเท่ากัน บางชั้นเม็ดทรายเชื่อมกันแน่นจนทนทาน บางชั้นเชื่อมกันหลวมๆ หรือมีเนื้อละเอียดกว่า จึงผุพังง่ายกว่า
เมื่อชั้นที่แข็งอยู่ด้านบนและชั้นที่อ่อนกว่าอยู่ด้านล่าง ชั้นล่างจะสึกกร่อนไปก่อน ส่วนชั้นบนยังคงรูปอยู่ได้ ผลลัพธ์คือหินที่มีส่วนบนกว้างใหญ่ แต่ฐานถูกกินเข้าไปจนคอดเล็ก คล้ายดอกเห็ดหรือโต๊ะหิน ภาพที่ดูเหมือนก้อนหินวางทรงตัวอยู่บนฐานจึงเป็นหินชิ้นเดียวกันที่ถูกกัดกร่อนไม่เท่ากันนั่นเอง
อีกแบบที่พบได้คือหินที่แตกออกเป็นก้อนตามรอยแตกเดิม แล้วก้อนบนขยับหรือทรุดตัวลงมาเกยอยู่บนก้อนล่าง แบบนี้ดูเหมือนหินซ้อนกันจริงๆ คำว่า “เทิบ” ในชื่อภู ว่ากันว่ามาจากลักษณะหินที่ซ้อนทับกันเช่นนี้ ซึ่งชาวบ้านมองเห็นมานานก่อนจะมีใครมาอธิบายด้วยภาษาวิชาการ
ลม น้ำ และเวลา
ตัวการที่แกะสลักหินคือสิ่งที่ดูธรรมดามาก น้ำฝนที่ไหลผ่านผิวหินพาเม็ดทรายหลุดออกไปทีละน้อย น้ำที่ซึมเข้าไปในรอยแตกค่อยๆ ขยายรอยนั้น ความร้อนจากแดดกลางวันสลับกับความเย็นตอนกลางคืนทำให้ผิวหินขยายและหดซ้ำๆ จนผิวนอกร่อนเป็นแผ่น ส่วนลมก็พัดพาเศษทรายที่หลุดแล้วออกไป และบางครั้งยังพัดทรายมาขัดผิวหินอีกที
ฐานของหินมักอยู่ใกล้พื้นที่มีความชื้นค้างนานกว่า เพราะน้ำไหลลงมารวมและระเหยช้า ส่วนนี้จึงผุเร็วกว่าส่วนบน ซึ่งช่วยอธิบายว่าทำไมหินหลายก้อนจึงคอดตรงโคน
สิ่งที่ทำให้กระบวนการนี้น่าทึ่งคือเวลา การเปลี่ยนแปลงเกิดช้ามากจนคนหนึ่งคนมองไม่เห็นตลอดชีวิต หินที่เราเห็นทุกวันนี้คือผลของการกัดกร่อนต่อเนื่องเป็นเวลายาวนานในระดับธรณีกาล ไม่ใช่สิ่งที่เกิดเมื่อไม่นานมานี้
หินแต่ละที่เกิดและผุต่างกันไปตามชนิดของหิน ถ้าเทียบกับภาคใต้ เช่นถ้ำในภูเขาหินปูนของกระบี่ที่เกิดจากน้ำค่อยๆ ละลายเนื้อหิน จะเห็นว่าเป็นอีกกลไกหนึ่งเลย หินปูนถูกน้ำละลายได้ จึงเกิดโพรงและหินงอกหินย้อย ส่วนหินทรายของภูผาเทิบไม่ละลาย แต่ค่อยๆ หลุดร่อนทีละเม็ด รูปทรงที่ได้จึงต่างกันชัดเจน
สังเกตอะไรได้บนลานหิน
ลองเดินช้าๆ แล้วมองหาร่องรอยเหล่านี้ด้วยตาเปล่า
- เส้นชั้นบนผิวหิน มองด้านข้างของหินก้อนใหญ่ จะเห็นเส้นแนวนอนเรียงกันเป็นชั้น บางชั้นยื่นออกมา บางชั้นเว้าเข้าไป ชั้นที่ยื่นคือชั้นที่แข็งกว่า
- โคนที่คอดเล็ก สังเกตว่าหินส่วนใหญ่คอดตรงไหน มักเป็นช่วงที่อยู่ใกล้พื้นหรือตรงแนวชั้นที่อ่อน
- แอ่งเล็กบนผิวหิน บางจุดมีหลุมตื้นๆ ที่น้ำฝนขังได้ เกิดจากน้ำค้างอยู่ในจุดเดิมนานๆ แล้วกัดเนื้อหินให้ลึกลงทีละน้อย
- รอยแตกที่ตัดกันเป็นตาราง บนลานหินโล่ง รอยแตกแบบนี้คือจุดเริ่มต้นที่หินจะแยกออกเป็นก้อนในอนาคต
- ทรายที่กองอยู่รอบโคนหิน นี่คือเศษของหินที่ผุออกมาแล้ว เป็นหลักฐานว่ากระบวนการยังดำเนินอยู่
หินหลายก้อนมีชื่อเรียกตามรูปร่างที่คนในพื้นที่มองเห็น ป้ายในอุทยานหรือเจ้าหน้าที่อาจบอกชื่อเหล่านั้นได้ แต่ไม่จำเป็นต้องจำทุกชื่อ ลองตั้งชื่อเองจากสิ่งที่ตัวเองเห็นก็สนุกไม่แพ้กัน
อ่านลานหินให้เป็นภาพกว้าง
พอเข้าใจหินทีละก้อนแล้ว ลองถอยออกมามองภาพรวม ลานหินของภูผาเทิบเป็นส่วนหนึ่งของแนวเทือกเขาที่ทอดตัวผ่านหลายจังหวัด ถ้าอยากเห็นว่าลานหินนี้วางตัวอยู่ตรงไหนของภูมิประเทศ ลองอ่านวิธีดูแนวเทือกภูพานฝั่งมุกดาหารจากแผนที่ ก่อนออกเดินทาง จะเข้าใจว่าทำไมบางจุดเป็นลานโล่ง บางจุดเป็นหน้าผาหรือหุบ
อุทยานอื่นที่อยู่ในแนวเดียวกันก็มีลานหินให้เทียบ อย่างหลุมน้ำขังบนผิวหินของอุทยานที่คร่อมเขตสามจังหวัด ซึ่งแสดงให้เห็นว่าน้ำที่ขังอยู่บนหินเป็นเวลานานสร้างรูปทรงได้แบบไหน การเห็นหลายที่ต่อกันจะทำให้มองหินทรายออกว่ามีหลายหน้าตาแค่ไหน
ควรเดินในช่วงที่แดดยังไม่แรง เพราะลานหินโล่งสะท้อนความร้อนได้มาก และพื้นหินอาจลื่นเมื่อเปียกหรือมีตะไคร่
หินที่ดูเหมือนจะหล่นแต่ยังอยู่ได้นั้นสมดุลอยู่บนฐานที่ธรรมชาติใช้เวลาสร้างมานานมาก การปีนขึ้นไป ผลัก หรือขีดเขียนลงบนผิวหิน อาจเร่งให้หินแตกหรือเสียรูปไปตลอดกาล และยังเสี่ยงต่อผู้คนรอบข้างด้วย จึงควรชื่นชมด้วยสายตาและเก็บไว้แค่ในรูปถ่าย