สำรับสองฝั่งโขง อาหารลาวกับอาหารอีสานในมุกดาหารคล้ายและต่างกันตรงไหน
4 ตุลาคม 2569
ขอพูดตรงๆ ว่าเนื้อหาข้างล่างตั้งใจทำมาสำหรับคนชอบชิม คนที่นั่งอยู่หน้าสำรับในร้านริมโขงของมุกดาหาร แล้วอยากรู้ว่าอาหารบนโต๊ะเป็นแบบอีสาน แบบลาว หรือผสมกันจนแยกไม่ออก โดยไม่ต้องเป็นนักวิชาการด้านอาหาร
มุกดาหารกับสะหวันนะเขตอยู่คนละฝั่งแม่น้ำ แต่ผูกพันกันด้วยเครือญาติ การค้า และภาษาที่ใกล้กันมาก เรื่องนี้มีเล่าไว้ใน ความผูกพันของเมืองคู่ที่หันหน้าเข้าหากันข้ามแม่น้ำ อาหารของทั้งสองฝั่งจึงมีรากร่วมกันมาก ความต่างที่เห็นเป็นเรื่องของรายละเอียด มากกว่าจะเป็นอาหารคนละแบบ
ก่อนดูตาราง ขอย้ำว่าสิ่งที่เขียนเป็นภาพรวมแบบที่เล่ากันทั่วไป แต่ละครัวเรือน แต่ละร้าน และแต่ละถิ่นทั้งในอีสานและในลาวทำต่างกันได้มาก
| เมนู | แบบที่มักเห็นฝั่งไทย | แบบที่เล่ากันว่าฝั่งลาวนิยม |
|---|---|---|
| ลาบ | เนื้อสับคลุกข้าวคั่ว พริกป่น มะนาว และผักหอม รสเผ็ดเปรี้ยวนำ | ใส่ผักและสมุนไพรหลากหลาย บางสูตรมีรสขมอ่อนๆ เป็นเอกลักษณ์ |
| ส้มตำ / ตำหมากหุ่ง | มีทั้งตำใส่ปลาร้าและตำแบบไม่ใส่ เลือกตามคนกิน | เรียกว่าตำหมากหุ่ง มักใส่ปลาแดกเป็นหลัก รสเค็มนัวชัด |
| แจ่ว | แจ่วปลาร้า แจ่วพริก กินกับผักลวกหรือของปิ้ง | แจ่วหลายแบบเป็นของประจำสำรับ บางแบบหวานจากพริกเผาหรือมะเขือ |
| ข้าวปุ้น | กินกับน้ำยาปลา ผักสดเคียงจานใหญ่ | บางร้านเสิร์ฟเป็นเส้นในน้ำซุปร้อน คล้ายก๋วยเตี๋ยวน้ำ |
| ข้าวเหนียว | กินคู่ทุกเมนู ใส่กระติ๊บวางกลางวง | กินเป็นข้าวหลักเช่นกัน บางบ้านนึ่งด้วยหวดและใส่ติบข้าว |
| ปลาร้า / ปลาแดก | ใช้ทั้งต้ม ตำ และแจ่ว มีทั้งแบบต้มสุกและแบบดิบ | ใช้เป็นเครื่องปรุงหลักในแทบทุกครัว |
ลาบ ตำ และแจ่ว ความต่างอยู่ที่สัดส่วน
ถ้าลองกินลาบจากหลายร้านในมุกดาหาร จะพบว่าบางร้านเน้นข้าวคั่วหอมและรสเผ็ดเปรี้ยว บางร้านใส่ผักสมุนไพรมากจนสีเขียวชัด ความต่างนี้ไม่ได้แปลว่าร้านหนึ่งเป็นลาวและอีกร้านเป็นอีสานเสมอไป เพราะคนทำอาหารฝั่งไทยจำนวนไม่น้อยก็มีญาติหรือเรียนสูตรจากฝั่งลาว
ส้มตำก็เช่นกัน คำว่าตำหมากหุ่งเป็นคำที่คนลาวใช้เรียกส้มตำมะละกอ คนอีสานบางถิ่นก็ใช้คำนี้ด้วย สิ่งที่มักทำให้รสต่างกันคือชนิดและปริมาณของปลาร้า ความเปรี้ยวจากมะนาวหรือมะกอก และความหวานที่บางสูตรแทบไม่ใส่เลย
แจ่วเป็นเมนูที่สะท้อนความเป็นบ้านมากที่สุด เพราะทำง่าย วัตถุดิบหาได้รอบตัว และแต่ละบ้านมีสูตรของตัวเอง ถ้าได้นั่งกินกับคนท้องถิ่น ลองถามว่าแจ่วถ้วยนั้นทำจากอะไร มักได้เรื่องเล่ามากกว่าที่คิด
ข้าวปุ้น ข้าวเหนียว และอิทธิพลจากเพื่อนบ้าน
ข้าวปุ้นเป็นเส้นแป้งข้าวที่คนอีสานกินกับน้ำยาเหมือนขนมจีน ในฝั่งลาวก็มีข้าวปุ้นเช่นกัน และหลายครั้งพบในรูปแบบที่ใส่น้ำซุปร้อน ซึ่งเป็นตัวอย่างที่ดีว่าวัตถุดิบเดียวกันถูกนำไปใช้คนละแบบได้
นอกจากอาหารพื้นบ้านลาวและอีสาน สำรับในมุกดาหารยังได้รับอิทธิพลจากชุมชนเวียดนามอย่างชัดเจน เมนูเส้นในน้ำซุปที่คนสองฝั่งโขงกินกันเป็นประจำ จึงมีทั้งแบบที่มาจากครัวเวียดนามและแบบที่ปรับให้เข้ากับคนในพื้นที่ อ่านเรื่อง ความต่างของเส้นและน้ำซุประหว่างก๋วยจั๊บญวนกับเฝอ ประกอบได้
ส่วนวัตถุดิบหลักจากแม่น้ำอย่างปลา ทั้งสองฝั่งใช้ปลาน้ำโขงทำอาหารหลายแบบเหมือนกัน รายละเอียดเรื่องวิธีปรุงปลาแต่ละแบบอยู่ใน ปลาจากแม่น้ำโขงกับวิธีทำในครัวท้องถิ่น
วัตถุดิบประจำถิ่นทำให้รสต่างกัน
ผักและสมุนไพรที่ใช้ในลาบและแจ่ว ขึ้นกับสิ่งที่หาได้ในแต่ละพื้นที่และแต่ละฤดู ผักริมน้ำ ผักจากป่า หรือผักที่ปลูกเองหลังบ้าน ล้วนทำให้รสอาหารเปลี่ยนไปแม้ใช้สูตรเดียวกัน แนวคิดนี้ใช้ได้กับทุกภาคของไทย อย่างทางภาคตะวันออกก็มีคนสนใจ เหตุผลที่พริกไทยจากจันทบุรีได้รับการยกย่อง ด้วยเหตุผลคล้ายกัน คือดิน น้ำ และอากาศของถิ่นนั้น
เรื่องความปลอดภัยก็สำคัญ เมนูดิบอย่างลาบหรือก้อยปลาดิบ รวมถึงปลาร้าที่ยังไม่ผ่านความร้อน มีความเสี่ยงต่อพยาธิและโรคทางเดินอาหาร ควรสั่งแบบปรุงสุก โดยเฉพาะคนที่ไม่คุ้นเคย หน่อไม้และเห็ดป่าก็ควรกินจากร้านที่รู้แหล่งและปรุงสุกทั่วถึง หากไม่แน่ใจให้เลี่ยงไว้ก่อน
ลาบจานไหนอร่อยกว่า หรือแจ่วแบบไหนเป็นของแท้ คำตอบคงอยู่ที่ว่ากินจากครัวของใคร แต่ละบ้านมีสูตรของแม่ของยายที่ส่งต่อกันมา และไม่มีสูตรไหนถูกต้องกว่าสูตรอื่น