พิธีบายศรีสู่ขวัญที่ชุมชนจัดต้อนรับผู้มาเยือน นั่งตรงไหน รับฝ้ายผูกแขนอย่างไร
12 กันยายน 2569
เจ้าของบ้านพักเดินมาบอกตอนบ่ายว่าคืนนี้ชาวบ้านจะจัดพิธีบายศรีสู่ขวัญต้อนรับแขกที่มาเยือน คุณพยักหน้ารับด้วยความดีใจ แต่ในใจก็เริ่มสงสัยว่าต้องแต่งตัวแบบไหน ต้องนั่งตรงไหน และเมื่อถึงเวลามีคนผูกฝ้ายที่ข้อมือ ควรวางมืออย่างไรจึงจะไม่เก้อ
บายศรีสู่ขวัญเป็นพิธีที่คนอีสานและคนลาวใช้ในหลายโอกาส ทั้งต้อนรับคนมาเยือน ส่งคนเดินทางไกล รับขวัญคนหายป่วย หรือในงานสำคัญของครอบครัว ความเชื่อพื้นฐานคือคนเรามีขวัญประจำตัว และขวัญอาจหลุดลอยไปเมื่อเดินทางหรือเจอเรื่องหนัก พิธีนี้จึงเป็นการเรียกขวัญให้กลับมาอยู่กับตัว ทั้งนี้ไม่ใช่ทุกชุมชนจะจัดพิธีต้อนรับแขก และรายละเอียดของแต่ละที่ก็ต่างกัน ลำดับด้านล่างจึงเป็นภาพรวมกว้างๆ
ก่อนเริ่มพิธี
แต่งกายสุภาพ เสื้อมีแขน กางเกงหรือกระโปรงที่นั่งพับเพียบได้สะดวก ไม่จำเป็นต้องหรูหรา แต่ควรดูเรียบร้อยเหมือนไปงานบุญ การให้ความสำคัญกับเสื้อผ้าในพิธีที่มีความหมายเป็นเรื่องที่คนหลายวัฒนธรรมทำคล้ายกัน บางครอบครัวถึงขั้นให้พ่อกับลูกชายแต่งสูทเข้าชุดกันในวันงานสำคัญ ส่วนในพิธีบายศรีที่หมู่บ้าน แค่เสื้อผ้าสะอาดเรียบร้อยก็ถือว่าให้เกียรติเจ้าบ้านแล้ว
กลางวงจะมีพานบายศรี ซึ่งทำจากใบตองพับเป็นชั้นๆ ประดับดอกไม้ บนพานหรือรอบพานมักมีไข่ต้ม ข้าวเหนียว กล้วย ขนม และฝ้ายผูกแขนวางไว้ แขกที่เป็นเจ้าของพิธีจะได้รับเชิญให้นั่งใกล้พาน ส่วนคนอื่นนั่งล้อมวงบนเสื่อ ให้นั่งพับเพียบหรือนั่งในท่าที่ไม่หันเท้าไปทางพานหรือผู้ทำพิธี ถ้าเป็นการพักแบบโฮมสเตย์ เรื่องห้องนอน ห้องน้ำ และจังหวะเวลาของบ้านที่ไปพัก ก็ควรรู้ไว้ก่อนเช่นกัน
ช่วงเรียกขวัญ
ผู้ทำพิธีซึ่งชาวบ้านมักเรียกว่าหมอขวัญหรือพ่อพราหมณ์ จะเริ่มกล่าวคำเชิญขวัญเป็นทำนองยาว เนื้อหาโดยรวมคือเรียกขวัญที่อาจหลงอยู่ตามป่า ตามทาง หรือตามแม่น้ำ ให้กลับมาอยู่กับเจ้าของ พร้อมอวยพรให้อยู่เย็นเป็นสุข
ช่วงนี้แขกจะได้รับเชิญให้แตะพานบายศรีหรือจับด้ายที่โยงจากพาน ถ้าอยู่ไกลเกินจะเอื้อมถึง คนที่นั่งข้างกันจะแตะไหล่หรือแขนต่อกันเป็นสาย ให้พนมมือหรือแตะไว้เงียบๆ ฟังเสียงคำเรียกขวัญจนจบ ไม่คุยกันหรือหยิบโทรศัพท์ขึ้นมาถ่ายในช่วงนี้โดยไม่ได้ขออนุญาตก่อน
ภาษาและสำเนียงของคำเรียกขวัญอาจต่างกันไปตามชุมชน ในหมู่บ้านที่ยังรักษาวัฒนธรรมของตัวเองไว้ อย่างที่เล่าไว้ในเรื่องภาษาและการฟ้อนของชาวผู้ไทในสองอำเภอ อาจได้ยินสำเนียงที่ฟังแล้วแปลกหูแต่ไพเราะ
ช่วงผูกแขน
เมื่อจบคำเรียกขวัญ ผู้ทำพิธีและผู้อาวุโสจะหยิบฝ้ายมาผูกข้อมือแขก วิธีรับที่นิยมคือยื่นมือข้างหนึ่งออกไป หงายฝ่ามือขึ้น บางที่จะวางข้าวเหนียว ไข่ หรือขนมไว้ในฝ่ามือนั้น ส่วนมืออีกข้างยกขึ้นตั้งระดับอกในท่าพนมหรือกึ่งพนม
ระหว่างที่ผูก ผู้ผูกจะกล่าวคำอวยพรสั้นๆ แขกควรก้มศีรษะเล็กน้อยรับพร และอาจกล่าวขอบคุณเบาๆ เมื่อผูกเสร็จ จะมีหลายคนทยอยมาผูกเพิ่ม ข้อมือจึงอาจมีฝ้ายหลายเส้น นั่นหมายถึงพรที่ได้รับจากหลายคน ไม่ต้องรีบลุกหรือดึงมือกลับก่อนผู้ผูกจะทำเสร็จ
หลังพิธี
หลังผูกแขน เจ้าบ้านมักชวนกินอาหารร่วมกัน หรือมีการฟ้อนรำต้อนรับในบางชุมชน แขกควรร่วมวงตามความสะดวก ถ้าอยากถ่ายภาพ ช่วงนี้เป็นช่วงที่ขออนุญาตได้ง่ายกว่าช่วงพิธี
บางชุมชนเปิดโอกาสให้แขกร่วมทำบุญหรือมอบสิ่งของตอบแทน ทำได้ตามกำลังและความสมัครใจ หากไม่แน่ใจ ถามเจ้าของบ้านพักว่าที่นี่ทำกันอย่างไรจะเหมาะที่สุด และเมื่อได้เดินชมหมู่บ้านในวันถัดไป ควรเคารพพื้นที่ที่ชาวบ้านถือเป็นที่ศักดิ์สิทธิ์ อย่างดงไม้ที่ชาวบ้านเชื่อว่ามีผีปู่ตาดูแล ด้วย
ส่วนฝ้ายที่ข้อมือ คนในพื้นที่หลายคนเล่าว่าควรเก็บไว้อย่างน้อยสามวัน และเมื่อจะเอาออกให้แก้ปมแทนการตัด แต่บางบ้านก็ถือว่าปล่อยไว้จนหลุดเองได้ ถ้าอยากทำให้ถูกใจเจ้าบ้าน การถามเขาตรงๆ ก่อนกลับคือคำตอบที่ดีที่สุด