นิคมคำสร้อย อำเภอที่ได้ชื่อจากนิคมสร้างตนเอง และชีวิตของคนที่มาบุกเบิกที่ดิน
30 สิงหาคม 2569
“นิคม” ในป้ายบอกทางไปอำเภอนิคมคำสร้อยหมายถึงอะไร คนที่เห็นป้ายนี้ครั้งแรกมักสงสัยแบบนี้ บางคนนึกไปถึงนิคมอุตสาหกรรม แต่สองข้างทางกลับเป็นทุ่งนาและไร่ คำตอบอยู่ในเรื่องของคนที่มาบุกเบิกที่ดินผืนนี้
คนรุ่นแรกมาถึงพร้อมคำสัญญาเรื่องที่ทำกิน
คำว่านิคมในที่นี้มาจาก “นิคมสร้างตนเอง” ซึ่งเป็นโครงการของรัฐที่จัดสรรที่ดินให้ประชาชนที่ไม่มีที่ทำกินเข้ามาจับจอง ปรับพื้นที่ และทำการเกษตร ในหลายภาคของประเทศมีนิคมแบบนี้ตั้งขึ้นในช่วงเวลาต่างๆ
หลักการที่มักอธิบายกันคือ ผู้เข้ามาเป็นสมาชิกจะได้แปลงที่ดินไปบุกเบิกและทำกิน เมื่อทำประโยชน์ครบตามเงื่อนไขที่หน่วยงานกำหนด ก็สามารถขอเอกสารสิทธิ์ในที่ดินได้ตามระเบียบ รายละเอียดของเงื่อนไขเหล่านี้เปลี่ยนไปตามยุคสมัยและหน่วยงานที่ดูแล
สำหรับคนที่ย้ายมาตั้งต้นใหม่ นิคมจึงไม่ใช่แค่ที่ดิน แต่เป็นโอกาสที่จะมีบ้านและไร่นาเป็นของตัวเองหลังจากทำงานหนักมาหลายปี
ป่าและที่ดอนค่อยๆ กลายเป็นไร่นาด้วยแรงของคนบุกเบิก
ช่วงแรกของการบุกเบิกไม่ใช่เรื่องง่าย พื้นที่หลายส่วนยังเป็นป่าหรือที่ดอน ต้องแผ้วถาง ปรับดิน ขุดบ่อหาน้ำ และสร้างบ้านเรือนขึ้นเอง เรื่องเล่าของคนรุ่นแรกในนิคมหลายแห่งมักพูดถึงความลำบากเรื่องน้ำ ถนน และการเดินทางไปตลาด
เมื่อผู้คนมาอยู่มากขึ้น ชุมชนก็เติบโต มีโรงเรียน วัด ตลาด และถนนเชื่อมหมู่บ้าน ตามที่มักเล่ากัน พื้นที่รอบนิคมขยายตัวจนตั้งเป็นหน่วยการปกครองระดับอำเภอ และใช้ชื่อตามนิคมสร้างตนเองที่เป็นจุดเริ่มต้น ชื่ออำเภอจึงเหมือนบันทึกความทรงจำของการบุกเบิกไว้บนป้ายถนน
ส่วนคำว่า “คำ” ในชื่อบ้านนามเมืองของอีสาน มักอธิบายกันว่าหมายถึงบริเวณที่มีน้ำซับหรือที่ชุ่มน้ำ ซึ่งเป็นสิ่งที่คนสมัยก่อนใช้เลือกที่ตั้งชุมชน ที่มาของคำว่า “คำสร้อย” โดยตรงนั้น ควรฟังจากคนในพื้นที่ที่รู้เรื่องท้องถิ่นดีที่สุด
ชีวิตเกษตรยังเป็นหัวใจของคนรุ่นต่อมา
ทุกวันนี้อำเภอนิคมคำสร้อยยังเป็นพื้นที่เกษตรเป็นหลัก ทั้งนาข้าวในที่ลุ่ม และพืชไร่กับสวนบนที่ดอน ชีวิตของคนในอำเภอผูกกับฤดูฝนและฤดูเก็บเกี่ยว ภาพที่เห็นได้ระหว่างขับผ่านจึงเปลี่ยนไปตามช่วงเวลาของปี ทั้งนาเขียว ทุ่งข้าวสุก และไร่ที่เพิ่งไถเตรียมดิน
ลูกหลานของคนรุ่นบุกเบิกบางส่วนยังทำเกษตรบนที่ดินที่พ่อแม่หักร้างถางพงไว้ บางส่วนไปทำงานในเมืองแล้วกลับมาช่วงเทศกาล เรื่องราวแบบนี้คล้ายกับอำเภอรอบนอกอื่นๆ ของจังหวัด ซึ่งมีภาพรวมอยู่ในการไล่ดูทีละอำเภอว่าพ้นเขตเมืองแล้วเจออะไรบ้าง
ภูเขาและถนนสายรองคือสิ่งที่ผู้มาเยือนจะได้เห็น
ภูมิประเทศของอำเภอมีทั้งที่ราบสำหรับทำนาและพื้นที่ลาดเอียงขึ้นไปทางแนวภู พื้นที่ด้านนี้ของจังหวัดอยู่ไม่ห่างจากแนวภูที่เป็นที่ตั้งของอุทยานที่ได้ชื่อจากแอ่งหินบนยอดภูซึ่งคร่อมรอยต่อสามจังหวัด ใครชอบธรรมชาติจึงวางแผนผ่านอำเภอนี้ไปพร้อมกันได้
การขับรถในอำเภอรอบนอกแบบนี้ส่วนใหญ่ใช้ถนนสายรองที่ผ่านหมู่บ้านและไร่นา ขับช้าๆ จะได้เห็นชีวิตชนบทที่ตัวเมืองไม่มี และถ้าขับนานๆ ระหว่างอำเภอ เสียงเพลงดีๆ ก็ช่วยให้ทางยาวเพลินขึ้น เจ้าของรถไฟฟ้าหลายคนจึงเริ่มสนใจการปรับระบบเสียงในห้องโดยสารของรถพลังงานไฟฟ้า แต่ไม่ว่าจะเปิดเพลงแค่ไหน ควรลดเสียงลงเมื่อผ่านเขตหมู่บ้าน
ข้อควรระวังคือการขับกลับตอนค่ำ ถนนบางช่วงไฟส่องทางน้อยและอาจมีสัตว์เลี้ยงข้ามถนน มีคำแนะนำเรื่องนี้ในข้อสังเกตเวลาขับถนนในหมู่บ้านหลังฟ้ามืด ที่ควรอ่านก่อนออกเดินทาง
ถ้าอยากรู้ประวัติของนิคมและอำเภอให้ละเอียดกว่านี้ หรืออยากเยี่ยมชมพื้นที่เกษตรของชุมชน ลองสอบถามที่ว่าการอำเภอนิคมคำสร้อยหรือหน่วยงานที่ดูแลนิคมในพื้นที่ ซึ่งมีข้อมูลที่ถูกต้องและเป็นปัจจุบันกว่าเรื่องเล่าที่ส่งต่อกันมา