ของป่าตามฤดูที่วางขายในตลาดมุกดาหาร ไข่มดแดง หน่อไม้ เห็ด และผักหวาน

ห่อใบตองขนาดเท่าฝ่ามือวางเรียงอยู่บนกระด้งของแม่ค้าคนหนึ่งในตลาดเช้า พอแม่ค้าแง้มให้ดู ข้างในเป็นไข่มดแดงสีขาวนวลปนตัวมดอีกจำนวนหนึ่ง ยังชื้นอยู่เหมือนเพิ่งเคาะลงจากรังเมื่อไม่กี่ชั่วโมงก่อน ภาพแบบนี้บอกเราได้ทันทีว่าตอนนั้นเป็นช่วงไหนของปี

ตลาดสดในมุกดาหารเปลี่ยนหน้าตาไปตามฤดูพอสมควร ของที่วางบนแผงไม่ได้มีแค่ผักจากสวน แต่ยังมีของจากป่าโคก ป่าเต็งรัง และริมห้วยรอบๆ เมืองที่ชาวบ้านเก็บมาขายตามจังหวะธรรมชาติ ด้านล่างจึงเรียงไว้เป็นปฏิทินแบบหลวมๆ ไม่ได้ผูกกับเดือนเป๊ะ เพราะแต่ละปีฝนมาเร็วหรือช้าไม่เท่ากัน ของที่ออกจึงเลื่อนไปมาได้เสมอ

หน้าแล้ง ช่วงที่ป่าผลัดใบและของป่ารสเปรี้ยวออกมาเต็มแผง

เมื่ออากาศเริ่มร้อนและต้นไม้ในป่าโคกทิ้งใบ แผงของป่าจะเต็มไปด้วยของที่ได้จากยอดไม้และรังมด

  • ไข่มดแดง ของเด่นประจำหน้าแล้ง แม่ค้ามักแยกเป็นห่อหรือใส่ถุงเล็ก บางห่อมีตัวมดแม่ปนมาด้วยซึ่งให้รสเปรี้ยว คนอีสานนิยมเอาไปทำแกง ห่อหมก หรือก้อยแบบสุก
  • ผักหวานป่า ยอดอ่อนสีเขียวอ่อนมัดเป็นกำ ใบนิ่มเมื่อยังสด ถ้าเห็นใบเหี่ยวหรือก้านแข็งแปลว่าเก็บมาหลายวันแล้ว เมนูคู่บ้านคือแกงผักหวานใส่ไข่มดแดง
  • ยอดผักป่าและผักติ้ว ใบอ่อนรสเปรี้ยวฝาด ใช้เป็นผักแกล้มลาบหรือใส่แกง

วิธีเลือกไข่มดแดงแบบง่ายคือดูว่าเม็ดไข่เต่งใส ไม่แฉะเป็นน้ำ และไม่มีกลิ่นเปรี้ยวบูด ถ้าจะซื้อกลับไปทำที่พักควรรีบปรุงในวันนั้น เพราะเสียเร็วในอากาศร้อน

ต้นฝน ช่วงที่ดินชื้นแล้วหน่อไม้กับเห็ดเริ่มโผล่

ฝนแรกที่ตกลงมาหลังแล้งยาวทำให้ตลาดคึกคักอีกแบบ ของจากดินและกอไผ่จะทยอยมาแทนของจากยอดไม้

  • หน่อไม้สด ทั้งแบบหน่อทั้งลำที่ยังไม่ปอกและแบบที่ต้มแล้วฉีกเป็นเส้นใส่ถุงขาย ถ้าซื้อแบบสดต้องเอาไปต้มเองก่อนปรุงทุกครั้ง
  • เห็ดเผาะหรือเห็ดถอบ ลูกกลมเล็กสีน้ำตาลเข้ม เปลือกกรอบ มักออกช่วงฝนแรกๆ คนนิยมทำแกงหรือต้ม
  • เห็ดป่าอื่นๆ เช่น เห็ดระโงก เห็ดไค หรือเห็ดที่ชาวบ้านเรียกตามชื่อท้องถิ่น วางเป็นกองเล็กบนใบตอง
  • ดอกกระเจียว ดอกสีชมพูอมขาว นิยมลวกจิ้มแจ่วหรือกินกับลาบ

ต้นฝนเป็นช่วงที่ควรระวังที่สุดเรื่องเห็ด เพราะเห็ดพิษบางชนิดหน้าตาคล้ายเห็ดกินได้มาก โดยเฉพาะเห็ดระโงกที่มีทั้งแบบกินได้และแบบที่เป็นพิษร้ายแรง นักท่องเที่ยวจึงไม่ควรเก็บเห็ดเองจากป่าหรือข้างทาง และถ้าซื้อจากตลาดก็ควรซื้อเฉพาะชนิดที่แม่ค้าบอกชื่อได้ชัดและคนในพื้นที่กินกันเป็นปกติ

ปลายฝนถึงหน้าหนาว ช่วงที่ของป่าบางลงแต่มีของเฉพาะช่วงแทรกเข้ามา

เมื่อฝนเริ่มซาและลมหนาวพัดมา ของป่าบนแผงจะน้อยลงกว่าช่วงฝน แต่ก็ยังมีของที่ออกเฉพาะช่วงนี้ให้ตามหา

  • หมากเม่า ผลไม้ป่าลูกเล็กสีม่วงเข้มที่สุกเป็นพวง รสเปรี้ยวอมหวาน บางแผงขายเป็นพวงสด บางแผงทำเป็นน้ำหรือแยม
  • หน่อไม้ช่วงท้ายฤดู ยังพอมีให้เห็น และเริ่มเห็นหน่อไม้ดองหรือหน่อไม้ที่แปรรูปเก็บไว้กินยาว
  • ผักพื้นบ้านริมห้วยและริมนา ผักที่ขึ้นตามที่ชื้น เช่น ผักกูดหรือผักแว่น มัดเป็นกำขายคู่กับผักสวน ใครอยากรู้ว่าของป่าเหล่านี้ลงไปอยู่ในสำรับแบบไหนบ้าง ลองอ่านเรื่องความเหมือนและความต่างของอาหารลาวกับอาหารอีสานบนโต๊ะเดียวกัน ประกอบได้ เพราะของป่าหลายอย่างใช้เหมือนกันทั้งสองฝั่งแม่น้ำ

ซื้อของป่าอย่างไรให้สบายใจทั้งคนซื้อและป่า

ของป่าในตลาดส่วนใหญ่มาจากป่าชุมชนหรือที่ดินของชาวบ้านเอง การซื้อจากแม่ค้าในตลาดจึงเป็นการอุดหนุนคนเก็บโดยตรง แต่คนนอกพื้นที่ไม่ควรเข้าไปเก็บของป่าเองในเขตอุทยานหรือป่าอนุรักษ์ เพราะอาจผิดกฎหมายและรบกวนสัตว์ที่อาศัยของป่าเหล่านั้นเป็นอาหาร หากสงสัยว่าพื้นที่ไหนเก็บได้หรือไม่ได้ ควรสอบถามหน่วยงานที่ดูแลพื้นที่ก่อนเสมอ

การซื้อของสดจากต้นทางแบบนี้เป็นเสน่ห์ที่หลายจังหวัดมีคล้ายกัน ทางภาคเหนือก็มีคนตั้งใจขับรถไปเลือกลำไยช่อสดถึงสวนเมืองลำพูน ในช่วงที่ผลไม้ออก เพียงแต่ที่มุกดาหาร ของสดเหล่านี้มาจากป่าและนามากกว่าสวนผลไม้

ส่วนใครที่ซื้อของป่าไปกินคู่กับปลา จะเห็นว่าหลายเมนูใช้ของป่าเป็นเครื่องเคียง อย่างการต้ม ปิ้ง หรือหมกปลาจากแม่น้ำในครัวบ้าน ก็มักมีผักป่าหรือดอกกระเจียววางข้างจานด้วย ขณะที่ร้านอาหารญวนในเมืองจะมีถาดผักสดหลายชนิดมาพร้อมคำแนะนำว่าใบไหนห่อกับอะไร ซึ่งเป็นอีกโลกหนึ่งของผักในมุกดาหาร

สุดท้ายนี้ อยากฝากเรื่องเห็ดป่ากับหน่อไม้ไว้ให้ชัด เห็ดที่ไม่รู้ชนิดแน่นอนไม่ควรกินเลยแม้แม่ค้าจะดูมั่นใจ และหน่อไม้สดทุกชนิดต้องต้มให้สุกทั่วและเทน้ำทิ้งก่อนนำไปปรุง เพราะหน่อไม้ดิบมีสารที่เป็นอันตรายต่อร่างกาย