หูก กี่ และฟืมใต้ถุนเรือน เครื่องทอผ้าพื้นบ้านทำงานอย่างไรกว่าจะได้ผ้าหนึ่งผืน

บ่ายวันหนึ่งในหมู่บ้าน ใต้ถุนเรือนไม้ที่ร่มเงาเย็นกว่าลานบ้าน มีเสียงไม้กระทบกันดังเป็นจังหวะ ตึก ตึก แล้วเงียบไปนิดหนึ่ง ก่อนจะดังขึ้นอีก ถ้าเดินเข้าไปใกล้จะเห็นผู้หญิงคนหนึ่งนั่งอยู่หน้าโครงไม้ขนาดใหญ่ เท้าเหยียบไม้ด้านล่างสลับกัน มือหนึ่งส่งกระสวยผ่านเส้นด้าย อีกมือดึงฟืมเข้าหาตัว

โครงไม้นั้นคือกี่ หรือที่คนอีสานหลายถิ่นเรียกว่าหูก ในชุมชนผู้ไทและชุมชนอื่นๆ ของมุกดาหาร ภาพแบบนี้ยังพอหาดูได้ โดยเฉพาะในหมู่บ้านที่ยังรักษาเรือนไม้ยกใต้ถุนสูงไว้ ใครอยากรู้จักบรรยากาศของหมู่บ้านเหล่านี้เพิ่ม อ่านเรื่อง ภาษาและเรือนไม้ของชาวผู้ไทแถบหนองสูงกับคำชะอี ประกอบได้

สิ่งที่น่าสนใจคือ กว่าเสียงไม้จังหวะนั้นจะเริ่มขึ้น งานส่วนใหญ่ได้ทำเสร็จไปก่อนแล้ว การทอเป็นเพียงขั้นหนึ่งในหลายขั้น ด้านล่างแบ่งให้เห็นเป็นห้าขั้นตามลำดับ วิธีเรียกชื่อเครื่องมือและรายละเอียดอาจต่างไปตามบ้านและตามกลุ่มชาติพันธุ์ ให้ถือเป็นภาพรวมกว้างๆ

หนึ่ง เตรียมเส้นด้ายให้พร้อมก่อนขึ้นหูก

ผ้าพื้นบ้านทำจากเส้นใยหลักสองแบบ คือฝ้ายกับไหม ฝ้ายเป็นใยจากพืช ให้ผ้าที่ใส่สบายและทนกับการซักบ่อย ส่วนไหมได้จากรังไหม เส้นเรียบเงากว่าและมักใช้กับผ้าที่ตั้งใจใส่ในงานสำคัญ

ไม่ว่าจะเป็นเส้นใยแบบไหน ต้องผ่านการเตรียมก่อน ทั้งปั่นหรือสาวให้เป็นเส้น ทำความสะอาด และย้อมสีตามที่ต้องการ บางบ้านย้อมจากวัสดุธรรมชาติ บางบ้านใช้สีสำเร็จ สำหรับผ้ามัดหมี่ เส้นด้ายจะถูกมัดเป็นช่วงๆ ก่อนย้อม เพื่อให้ส่วนที่ถูกมัดไม่กินสี เมื่อแกะออกแล้วนำไปทอ ลายจะค่อยๆ ปรากฏบนผืนผ้า

เมื่อย้อมเสร็จ ด้ายจะถูกกรอเข้าหลอดหรือเข้าอักให้เป็นระเบียบ ขั้นนี้ดูเรียบง่าย แต่ถ้าด้ายพันกันหรือตึงไม่เท่ากัน ปัญหาจะตามไปถึงตอนทอทั้งหมด

สอง ค้นเส้นยืนให้ยาวพอทั้งผืน

ผ้าทอทุกผืนประกอบด้วยเส้นด้ายสองทิศ เส้นที่วางยาวตามตัวกี่เรียกว่าเส้นยืน ส่วนเส้นที่สอดขวางไปมาเรียกว่าเส้นพุ่ง

การเตรียมเส้นยืนต้องกำหนดก่อนว่าจะทอผ้ายาวเท่าไร และหน้าผ้ากว้างแค่ไหน จากนั้นจึงขึงด้ายวนไปตามหลักไม้หลายหลัก ให้ได้จำนวนเส้นและความยาวตามต้องการ ชาวบ้านบางถิ่นเรียกขั้นนี้ว่าค้นหูก งานนี้ต้องนับและจัดลำดับเส้นอย่างตั้งใจ เพราะเส้นยืนที่เรียงผิดหรือขาดหายจะทำให้หน้าผ้าเพี้ยน

สาม ร้อยด้ายผ่านตะกอและฟืม

ขั้นนี้คือการเชื่อมเส้นยืนเข้ากับกลไกของกี่ มีเครื่องมือสำคัญสองอย่าง

อย่างแรกคือตะกอ เป็นชุดเชือกหรือเส้นด้ายที่คล้องเส้นยืนแยกเป็นกลุ่ม เมื่อเท้าเหยียบไม้ด้านล่าง ตะกอจะยกเส้นยืนกลุ่มหนึ่งขึ้นและกดอีกกลุ่มลง เกิดช่องว่างระหว่างเส้นด้ายให้กระสวยลอดผ่าน จำนวนตะกอยิ่งมาก ลายที่ทอได้ก็ยิ่งซับซ้อน

อย่างที่สองคือฟืม มีลักษณะเป็นซี่ถี่ๆ เรียงกันคล้ายหวี เส้นยืนแต่ละเส้นจะถูกร้อยผ่านช่องระหว่างซี่ ฟืมช่วยให้เส้นยืนเรียงห่างเท่ากัน และใช้กระทบเส้นพุ่งให้แน่นทุกครั้งที่สอดผ่าน ขนาดและความถี่ของฟืมจึงเป็นตัวกำหนดหน้ากว้างและความละเอียดของผ้า

สี่ ทอด้วยจังหวะของมือและเท้า

เมื่อทุกอย่างเข้าที่ ก็ถึงเสียงไม้ที่ได้ยินในตอนต้น การทอหนึ่งรอบมีสามจังหวะหลัก

จังหวะแรก เท้าเหยียบไม้เพื่อเปิดช่องเส้นยืน จังหวะที่สอง มือส่งกระสวยที่บรรจุเส้นพุ่งลอดผ่านช่องไปอีกฝั่ง จังหวะที่สาม ดึงฟืมเข้าหาตัวเพื่อกระทบเส้นพุ่งให้แน่น แล้วเปลี่ยนเท้าเหยียบอีกข้างเพื่อสลับช่องเส้นยืนสำหรับรอบถัดไป

ทำซ้ำเช่นนี้ไปเรื่อยๆ ผ้าจะค่อยๆ ยาวขึ้นทีละน้อย ส่วนที่ทอแล้วจะถูกม้วนเก็บเข้าไม้ม้วนผ้าด้านหน้าคนทอ ส่วนผ้าลายที่ต้องเก็บลายด้วยมือ เช่น การยกเส้นยืนเป็นจุดๆ ด้วยไม้หรือนิ้ว จะใช้เวลามากกว่าผ้าพื้นหลายเท่า คนทอที่ชำนาญจะรักษาแรงกระทบให้สม่ำเสมอ เนื้อผ้าจึงแน่นเท่ากันตลอดผืน

ห้า ตัดผ้าลงจากหูก

เมื่อทอได้ความยาวที่ต้องการ คนทอจะตัดเส้นยืนส่วนที่เกินออก แล้วปลดผ้าลงจากไม้ม้วน ปลายผ้าอาจถูกขมวดเป็นชาย หรือเก็บริมให้เรียบร้อยตามการใช้งาน ผ้าบางผืนจะนำไปซักหรือผึ่งก่อนนำไปตัดเย็บหรือขาย

ถึงตรงนี้จะเห็นว่าผ้าหนึ่งผืนผ่านมือคนมาหลายรอบ ตั้งแต่เส้นด้ายดิบจนถึงผืนผ้าที่พับวางบนแคร่ ใครที่ได้ไปพักในหมู่บ้านแล้วเห็นกี่ตั้งอยู่ใต้ถุน ควรขออนุญาตก่อนเข้าไปดูหรือถ่ายภาพ และระวังไม่เดินข้ามหรือจับเส้นยืนที่ขึงไว้ ดูเพิ่มเรื่อง จังหวะชีวิตของบ้านที่รับแขกค้างคืนในชุมชนผู้ไท ได้

ผ้าทอมือที่ได้ไปอาจนำไปตัดเป็นเสื้อหรือเชิ้ตใส่จริง ถ้าไม่เคยสั่งตัดมาก่อน ลองอ่านแนว การคุยกับช่างตัดเสื้อตอนสั่งเชิ้ตหรือสูทตัวแรก ไว้ล่วงหน้า จะได้บอกช่างได้ตรงว่าต้องการทรงแบบไหน ส่วนถ้าซื้อจากแผงในตลาดชายแดน มีวิธีสังเกต ผ้าและของใช้ก่อนควักเงินจ่าย ให้อ่านต่อ

ก่อนหยิบผ้าผืนไหนขึ้นมา ลองถามคนทอว่าผืนนั้นทอจากฝ้ายหรือไหม ใช้เวลานานแค่ไหน และลายมีชื่อเรียกว่าอะไร คำตอบจากปากคนทอจะเล่าเรื่องของผ้าได้ละเอียดกว่าตัวเลขบนป้ายราคาเสมอ