ลูกหลานชาวเวียดนามในมุกดาหาร อาชีพค้าขาย ภาษาในบ้าน และการเป็นคนไทยรุ่นต่อมา
31 สิงหาคม 2569
หลังตู้กระจกของร้านค้าเก่าในย่านการค้า คุณยายคนหนึ่งเรียกหลานด้วยภาษาเวียดนามให้ช่วยหยิบของจากชั้นบน หลานขานรับเป็นภาษาไทย เดินไปหยิบมาให้ แล้วทั้งคู่ก็คุยกันต่อคนละภาษาโดยไม่มีใครรู้สึกแปลก ภาพแบบนี้อาจเห็นได้ในบางบ้านของชุมชนเชื้อสายเวียดนามในตัวเมืองมุกดาหาร และเล่าเรื่องของคนหลายรุ่นได้ในฉากเดียว
คนทั่วไปมักรู้จักชุมชนนี้ผ่านอาหาร อย่างที่เล่าไว้ในบันทึกเรื่องแหนมเนืองกับกาแฟโบราณที่ติดมากับชาวเวียดนาม แต่เบื้องหลังจานอาหารคือคนที่เดินทางมาตั้งตัว เลี้ยงลูก และค่อยๆ กลายเป็นส่วนหนึ่งของเมือง
รุ่นที่อพยพมา
ชาวเวียดนามเดินทางมาอยู่ริมโขงฝั่งไทยหลายระลอกในอดีต บางส่วนผ่านทางลาวก่อนข้ามแม่น้ำมา เหตุผลของการย้ายถิ่นมีหลายอย่าง ตั้งแต่การหาที่ทำกินไปจนถึงการหนีความไม่สงบในบ้านเกิด รายละเอียดของแต่ละระลอกเป็นเรื่องประวัติศาสตร์ที่ซับซ้อน และแต่ละครอบครัวก็มีเรื่องเล่าของตัวเอง
สิ่งที่คนรุ่นนี้มีเหมือนกันคือการเริ่มต้นจากแทบไม่มีอะไร หลายครอบครัวตั้งตัวด้วยการค้าขายเล็กๆ ทำอาหารขาย รับจ้างเย็บผ้า หรือรับงานช่าง ทั้งช่างไม้ ช่างซ่อม และช่างก่อสร้าง ความขยันและฝีมือเหล่านี้ทำให้ชื่อเสียงเรื่องงานช่างของคนเชื้อสายเวียดนามเป็นที่รู้จักในหลายเมืองริมโขง
ในบ้าน คนรุ่นนี้พูดภาษาเวียดนามเป็นหลัก ยึดธรรมเนียมเดิมเรื่องการไหว้บรรพบุรุษ และรวมญาติในช่วงตรุษญวน ซึ่งเป็นช่วงขึ้นปีใหม่ตามปฏิทินจันทรคติ
รุ่นลูก
ลูกของคนรุ่นแรกเติบโตมากับสองโลก ที่บ้านพูดเวียดนาม ที่โรงเรียนและในตลาดพูดไทยกับอีสาน หลายคนช่วยพ่อแม่ขายของตั้งแต่เด็ก จึงคุ้นกับการเป็นคนกลางระหว่างลูกค้ากับครอบครัว
คนรุ่นนี้หลายคนสืบต่อกิจการของพ่อแม่ ขยายร้านเล็กเป็นร้านใหญ่ขึ้น หรือย้ายไปทำธุรกิจอื่นในเมือง ตึกแถวในย่านค้าขายหลายห้องผ่านมือคนรุ่นนี้ ใครอยากเห็นร่องรอยของยุคนั้น ลองเดินตามเส้นทางสังเกตบานประตูไม้และหน้าร้านเก่าในย่านการค้า
การปรับตัวของรุ่นลูกไม่ได้มีแค่เรื่องภาษา แต่รวมถึงการเรียน การทำงาน และการมีครอบครัวกับคนท้องถิ่น ในหลายบ้านจึงมีทั้งธรรมเนียมเวียดนามและธรรมเนียมไทยอีสานอยู่ด้วยกัน เช่นไหว้บรรพบุรุษตามแบบเดิมแล้วไปทำบุญที่วัดในวันพระ
รุ่นหลาน
มาถึงรุ่นหลาน ส่วนใหญ่เป็นคนไทยเต็มตัว พูดภาษาไทยเป็นภาษาแรก บางคนพอฟังภาษาเวียดนามออกจากการฟังปู่ย่าตายายพูด แต่พูดได้ไม่คล่อง บางคนแทบไม่รู้ภาษาเวียดนามเลย นอกจากคำเรียกญาติกับชื่ออาหาร
แม้ภาษาจะจางลง ธรรมเนียมบางอย่างยังอยู่ เช่นการกลับบ้านช่วงตรุษญวน การกินอาหารที่ทำตามสูตรของครอบครัว และร้านอาหารที่ส่งต่อกันมาหลายรุ่น ของกินเช้าอย่างขนมปังญวนสอดไส้ที่คนในเมืองเรียกว่าข้าวจี่อีกแบบหนึ่ง ก็เป็นตัวอย่างของสิ่งที่ผสมกันจนกลายเป็นของประจำเมือง
คนรุ่นหลานบางส่วนเริ่มสนใจรากของตัวเองอีกครั้ง ทั้งลองเรียนภาษาเวียดนาม ถามเรื่องเล่าจากผู้ใหญ่ หรือเก็บภาพถ่ายเก่าของครอบครัวไว้ ความสนใจนี้ไม่ได้ทำให้เป็นคนไทยน้อยลง แต่ทำให้รู้ว่าตัวเองมาจากเรื่องราวแบบไหน
มองจากคนนอก
คนที่ย้ายถิ่นมาตั้งรกรากมักมีที่พักใจในแบบของตัวเอง ใกล้ๆ บ้านใหม่ที่ไปถึงได้ง่าย คล้ายคนภาคกลางที่นึกถึงหาดบางแสนที่คนกรุงขับไปพักผ่อนได้ไม่ไกล สำหรับหลายครอบครัวเชื้อสายเวียดนามในมุกดาหาร ที่พักใจนั้นอาจเป็นแค่ทางเดินริมโขงตอนเย็น ที่มองไปทางฝั่งลาวซึ่งบรรพบุรุษเคยเดินผ่านมา
สำหรับผู้มาเยือน วิธีทำความรู้จักชุมชนนี้ที่ดีที่สุดคือการเป็นลูกค้าที่สุภาพ นั่งกินอาหารในร้านเก่า ถามเรื่องเมนูถ้าเจ้าของร้านว่าง และไม่ถามเรื่องส่วนตัวหรือเรื่องการเมืองของบ้านเกิดบรรพบุรุษ ถ้าเจ้าของร้านอยากเล่า เขาจะเล่าเอง
เมืองที่ผู้คนจากหลายที่มาอยู่ร่วมกันมักไม่ได้มีเรื่องเล่าเรื่องเดียว และมุกดาหารก็เป็นเมืองแบบนั้น ความน่าสนใจของมันอยู่ตรงที่คนต่างรุ่นต่างภาษายังคุยกันรู้เรื่อง แม้จะตอบกันคนละภาษาก็ตาม